Ελληνική παιδεία την εποχή της Οθωμανικής αυτοκρατορίας

«Ελληνική παιδεία την εποχή της Οθωμανικής αυτοκρατορίας»

Πριν ξεκινήσουμε την έρευνα μας για την «Ελληνική παιδεία την εποχή της Οθωμανικής αυτοκρατορίας» θα πρέπει να αναφέρουμε ότι αρκετά χρόνια πριν την πτώση της Πόλης πολλοί Βυζαντινοί λόγιοι με υψυλή παιδεία και γνώστες των σπουδαιότερων Ευρωπαϊκών γλωσσών είχαν έρθει σε επαφή με το οθωμανικό παλάτι και εργάζονταν σε αυτό κυρίως για τις διπλωματικές ανάγκες των Οθωμανών.

Οι Οθωμανοί είχαν επίσης δημιουργήσει μεταφραστικό τμήμα στο οποίο εργάζονταν κυρίως Βυζαντινοί λόγιοι. Οι σημαντικότεροι από αυτούς ήταν οι Γεώργιος Αμιρούτζης (αρχές 15ου αι.-1470), Γεώργιος Τραπεζούντιος (1395-1472) και Μιχαήλ Κριτόβουλος ο Ίμβριος (1400/10-μετά το 1467/8). Επίσης γνωρίζουμε ότι ο ίδιος ο σουλτάνος διατηρούσε στο παλάτι του ένα εργαστήριο αντιγραφής ελληνικών χειρογράφων. Επικεφαλής του τμήματος ηταν Βυζαντινός λόγιος Ιωάννης Δοκειανός.

Όλη η παραπάνω διπλωματική υπηρεσία καταργήθηκε μετά το θάνατο του Μεχμέτ Β΄ (το 1481) ίσως λόγο της έλλειψης Βυζαντινών λογίων μετά την Άλωση της Πόλης. Επίσης το εργαστήριο αντιγραφής ελληνικών χειρογράφων που υπολειτούργησε επί Βαγιαζήτ Β΄, σταμάτησε να λειτουργεί στις αρχές του 16ου αιώνα.

Η Άλωση της Κωνσταντινουπόλεως από τους Οθωμανούς το 1453 είχε σαν συνέπεια την αιφνίδια διακοπή της πνευματικής ζωής του Ελληνισμού γενικά και ειδικά της εκπαιδευτικής ζωής του. Πριν την Άλωση της Πόλης αλλα και μετά από αυτήν βλέπουμε μια ομαδική φυγή όλων σχεδόν των Ελλήνων λογίων προς την Δυτική Ευρώπη. Ανάμεσα τους ηταν και κάποιοι επιφανείς λόγιοι όπως ο Μανουήλ Χρυσολωράς , ο Ιωάννης Αργυρόπουλος ή ο Δημήτριος Χαλκοκονδύλης κ. α. Αυτή η ομαδική φυγή των πνευματικών ανθρώπων του Βυζαντίου είχε σαν συνεπεία τον μαρασμό και την διάλυση των πνευματικών κέντρων της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας.

Αμέσως μετά την άλωση της Πόλης διαμορφώθηκαν οι πρώτες προϋποθέσεις για την συγκρότησης των ελληνικών σχολείων στα πλαίσια του οθωμανικού δικαίου. Συγκεκριμένα ο Μωάμεθ ο Β’ παραχώρησε στον ορθόδοξο Πατριάρχη Γεώργιο Γεννάδιο, τα Βεράτια, δηλαδή τα προνόμια, που τον αναδείκνυαν σε Ρουμ-Μπασί, δηλαδή σε αρχηγό του μιλλέτ των Ρωμαίων ή Ρωμιών, των πάλαι ποτέ ορθόδοξων υπηκόων της Ανατολικής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, οι οποίοι αναγνώριζαν τη θρησκευτική του δικαιοδοσία.

Ο Γεώργιος Σχολάριος ιδρύει την Πατριαρχική Σχολή τον ίδιο χρόνο της ανόδου του στον Πατριαρχικό θρόνο (1454). Στα πρώτα χρόνια της λειτουργίας της η Πατριαρχική Σχολή ηταν μια σχολή με υποτυπώδη οργάνωση, ισχνούς οικονομικούς πόρους και περιορισμένη ακτινοβολία.

Η κύρια πνευματική δραστηριότητα της Κωνσταντινούπολης περιλάμβανε κυρίως την οικοδιδασκάλία στα σπίτια πλουσίων Ρωμιών της Πόλης, συνεχίζοντας έτσι την βυζαντινή παράδοση. Σαν μεγάλοι οικοδιδάσκαλοι της εποχής αναφέρονται οι Μανουήλ Χριστώνυμος (μετέπειτα Πατριάρχης Μάξιμος ΄Γ , περίπου 1400-1482) και ο Ματθαίος Καμαριώτης (περίπου 1400-1490).

Επίσης στις πρώτες δεκαετίες μετά την Άλωση συναντάμε διάσπαρτα δυο -τρία Ελληνικά σχολεία, ενώ μερικοί από τους τελευταίους λόγιους που απέμειναν στην Τουρκοκρατούμενη ανατολή είχαν κάποια διδακτική δράση.

Οι λύσεις για την αναβάθμιση της Ελληνικής Παιδείας αναζητήθηκαν στην επιστράτευση των ελάχιστων μορφωμένων εκείνης της περιόδου, που προέρχονταν από τις τάξεις των κληρικών και των μοναχών.

Η κατάσταση της εκπαίδευσης στις επαρχίες της Οθωμανικής αυτοκρατορίας κατά τον 15ο αιώνα ήταν σε μηδαμινά επίπεδα. Στα Ιωάννινα π.χ. η Σχολή των Δεσποτών μετατράπηκε σε κατοικία των χριστιανών μετά την παράδοση της πόλης στους Τούρκους. Γενικά η πρώιμη περίοδος της Τουρκοκρατίας χαρακτηρίζεται από την παντελή έλλειψη κοσμικών και επίσημων διδακτηρίων

Πενήντα χρόνια μετά την Άλωση η Κωνσταντινούπολη, στην έδρα του Οικουμενικού Πατριαρχείου, άρχισε σταδιακά να συγκεντρώνετε η αφρόκρεμα των Βυζαντινών λογίων, οι οποίοι δεν είχαν φύγει για τη Δύση ή όσοι από αυτούς επέστρεψαν πίσω. Σιγά σιγά και με τα χρόνια η σχολική εκπαίδευση των Ελλήνων κατά την Τουρκοκρατία άρχισε να γίνεται σε τοπικά σχολεία αλλά και σε μεγάλες σχολές που δημιουργήθηκαν με οικονομική συνδρομή πλούσιων Ελλήνων, ντόπιων ή της διασποράς, με την υποστήριξη και καθοδήγηση της Εκκλησίας, αλλα πάντα υπό την αυστηρή επίβλεψη του Οθωμανικού κράτους.

Παρ’ όλες τις φιλότιμες προσπάθειες των εύπορων Ρωμιών και του Πατριαρχείου κατά το πρώτο ήμισυ του 16ου αιώνα τα ελληνικά εκπαιδευτήρια που λειτουργούν κατά την Οθωμανική περίοδο δεν συγκροτούν ακόμη ένα αξιόλογο εκπαιδευτικό σύστημα. Καλύπτουν όμως ένα εκτεταμένο γεωγραφικό πεδίο, με ακανόνιστη διασπορά και χαρακτηριζόμενο από τοπικές ιδιομορφίες.

Από την πρώτη δεκαετία του 16ου αιώνα οι σπουδαγμένοι στη Χριστιανική Δύση ιερωμένοι και κοσμικοί αρχίζουν πλέων να επανδρώνουν πολλά από τα οργανωμένα ή και τα υποτυπώδη εκπαιδευτήρια της ελληνικής Ανατολής.

Από τα χωριά και τις πόλεις που διέθεταν σχολεία μαθαίνουμε ότι στον ελληνικό χώρο λειτουργούσαν δύο τύποι σχολείων: Τα σχολεία των «ελληνικών γραμμάτων» και Τα «κοινά σχολεία» ή «κοινών γραμμάτων» που ήταν διασπαρμένα σε όλο το χώρο που υπήρχαν Έλληνες , ακόμη και σε μικρά χωριά. Ο στόχος τους ήταν η παροχή μιας βασικής εκπαίδευσης. Τα σχολεία των «ελληνικών γραμμάτων», τα συναντάμε σε διάφορες πηγές με διάφορα ονόματα («Μουσείο», «Ελληνομουσείο», «Λύκειο», «Γυμνάσιο», «Φροντιστήριο» κτλ).

Οι χώροι εκπαίδευση της πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης των «κοινών σχολείων» ιδιαίτερα αλλα και των «ελληνικών γραμμάτων» της επαρχίας , θα μπορούσαμε να πούμε πως ηταν οι νάρθηκες των εκκλησιών του χωριού, το σπίτι του δασκάλου ή κάποιος διαθέσιμος επαγγελματικός χώρος (π.χ. ένα κατάστημα ή εργαστήριο) ή σε ένα κελί των μοναστηριών. Ο κύκλος μαθημάτων τους εξαντλούταν στην εκμάθηση της ανάγνωσης και σπανιότερα της γραφής. Ο δάσκαλος δεν ήταν επαγγελματίας, αλλά προερχόταν από την ίδια την κοινωνία του χωριού και ήταν ίσως ο πιο, η ο μοναδικός εγγράμματος. Συνήθως όμως ένα τέτοιο πρόσωπο ήταν ο ιερέας του χωριού.

Η αμοιβή του δασκάλου δεν ήταν σταθερή και εξαρτιόταν από τη φήμη του ή από τις οικονομικές διαθεσιμότητες της τοπικής κοινωνίας. Συχνά ο μισθός συμπληρωνόταν με παροχή δώρων σε είδος (π.χ. τρόφιμα), ιδίως σε περιόδους αργιών (π.χ. τα «πασχαλιάτικα»).
Εδώ πρέπει να τονίσουμε ιδιαίτερα ότι είναι τεράστιο λάθος η άποψη ότι την εποχή της οθωμανικής αυτοκρατορίας τα σχολεία λειτουργούσαν παντού ελευθέρα χωρίς τον απόλυτο έλεγχο και τον φόβο του κατακτητή. Από επίσημες αναφορές μαθαίνουμε για ακραία αντιχριστιανικά μέτρα, όπως η απαγόρευση της χρήσης των μητρικών γλωσσών με ποινή το κοψίματος της γλώσσας, κάτι που θεωρείται σύμφωνο με την τουρκική παράδοση.

Επίσης το εκπαιδευτικό σύστημα των Ρωμιών είχε αποκλειστικά θρησκευτική κατεύθυνση (μουσουλμανική) και ηταν πάντα κάτω από το αυστηρό βλέμμα του οθωμανικού κράτους, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι υπήρχε κάποια ενιαία πολιτική της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας ως προς την παιδεία των Ελλήνων και λοιπών Χριστιανών σε όλες τις εποχές και όλους τους τόπους.
Όπως επίσης γνωρίζουμε ότι Τούρκοι αξιωματούχοι απομακρυσμένων περιφερειών δυσχέραιναν ή απαγόρευαν τη λειτουργία των Ελληνικών σχολείων με την δικαιολογία ότι προκαλούσαν και ενίσχυαν τα απελευθερωτικά και επαναστατικά κινήματα.

Από τον ιστορικό Στήβεν Ράνσιμαν, μαθαίνουμε ότι "αν και η Υψηλή Πύλη δεν παρενέβη ποτέ στην Πατριαρχική Ακαδημία της Κωνσταντινουπόλεως, οι επαρχιακοί διοικητές ήταν ελεύθεροι να είναι όσο ήθελαν πιεστικοί και πολλοί απ' αυτούς θεωρούσαν ότι η εκπαίδευση των μειονοτήτων ήταν εξαιρετικά ανεπιθύμητη". Σύμφωνα με τον ίδιο αν ακόμα η Εκκλησία εύρισκε χρήματα για τη λειτουργία σχολείων "ήταν εξαιρετικά αμφίβολο αν οι τουρκικές αρχές στις επαρχίες θα επέτρεπαν να λειτουργήσουν ελληνικά σχολεία σε μεγάλη κλίμακα. Γεγονός είναι ότι επίσημη απαγόρευση δεν υπήρξε ποτέ. Αλλά τα σχολικά κτίρια μπορούσαν να δημευθούν και οι μαθητές ως άτομα να υποβληθούν σε ταλαιπωρίες, έτσι ώστε στο τέλος να μην αξίζει τον κόπο να διατηρούνται τα σχολεία ανοιχτά"

Όπως βλέπουμε η «ομαλή κατάσταση» της λειτουργίας των Ελληνικών σχολείων πολλές φορές διεκόπτετο με τις διάφορες εξεγέρσεις και ιδίως κατά την Επανάσταση του 1821, οπότε σχολεία, βιβλιοθήκες κτλ καταστρέφονταν ή έκλειναν ακόμα και σε περιοχές που δεν επαναστάτησαν, όπως συχνά αναφέρεται στα έργα του Παρανίκα, του Ευαγγελίδη και άλλων.

Ο Κων/νος Οικονόμος αναφέρει ότι το 1821 η Σχολή της Σμύρνης εδιώκετο επειδή εκεί διδάσκονταν μαθηματικά και φιλοσοφία, τα οποία οι Τούρκοι θεωρούσαν πολεμική εκπαίδευση ("τακτική") και αθεΐα. Παρόμοιο περιστατικό αναφέρει και ο Βρετανός περιηγητής και ιερωμένος Charles Swan που περιηγήθηκε την Ελλάδα και τη Μικρά Ασία το 1825-26. Συγκεκριμένα, αναφέρει την απαγόρευση του μαθήματος των μαθηματικών στη Σχολή της Σμύρνης "σχεδόν 12 μήνες μετά την έναρξη της επανάστασης", επειδή η Οθωμανική κυβέρνηση τη θεώρησε ως είδος στρατιωτικής εκπαίδευσης των Ελλήνων.

Λόγω των ταραχών και των διωγμών που συνέβησαν στη Σμύρνη μετά την έναρξη της Επανάστασης, και σύμφωνα με προφορικές παραδόσεις, η Ευαγγελική Σχολή χρησιμοποιήθηκε ως καταφύγιο των χριστιανών.
Τον 16ο αιώνα άρχισαν να ξεχωρίζουν για την πνευματική τους δράση τέσσερες λόγιοι. Ο Εμμανουήλ ο Κορίνθιος ο οποίος ηταν από τους πρώτους λόγιους που γεννηθήκαν και μεγάλωσαν σε οθωμανικό περιβάλλον, ο οποίος άκμασε στο πρώτο τέταρτο του 16ου αιώνα. Διατέλεσε μάλιστα σαν αξιωματούχος του πατριαρχείου (Μέγας Ρήτωρ), δάσκαλος στο πατριαρχικό σχολείο και δόκιμος συγγραφέας.

Μετά τον Εμμανουήλ τον Κορίνθιο εμφανίστηκαν τρεις ακόμη μεγάλοι λόγιοι, Οι Παχώμιος Ρουσάνος (1508-1553), Μιχαήλ-Ερμόδωρος Λήσταρχος (περ. 1505-περ. 1578) και Θεοφάνης Ελεαβούλκος (περ. 1500-περ. 1570) Οι τρεις τελευταίοι ηταν γεννημένοι σε βενετοκρατούμενο περιβάλλον. Ταξίδεψαν στον υπό οθωμανική κυριαρχία ελληνικό χώρο και δίδαξαν σε διάφορα σχολεία (Λέσβο, Χίο, Κωνσταντινούπολη).

Στον κατάλογο των μεγάλων λόγιων της εποχής πρέπει να προσθέσουμε την ναυπλιώτικη πνευματική οικογένεια Ζυγομαλά. Ο πατέρας, Ιωάννης, διατέλεσε Διευθυντής της πατριαρχικής σχολής από το 1556, ύστερα από τη μετοίκηση της οικογένειάς του στην Κωνσταντινούπολη λόγω της οθωμανικής κατάληψης του Ναυπλίου το 1540. Ο γιος του, Θεοδόσιος, διατέλεσε αξιωματούχος του πατριαρχείου και διευθυντής της πατριαρχικής σχολής μετά το θάνατο του πατέρα του. Διατηρούσε, επίσης, επικοινωνία δι’ αλληλογραφίας με τον Γερμανό θεολόγο και ελληνιστή Μαρτίνο Κρούσιο.
Από αυτούς προέκυψαν οι πρώτες διευρύνσεις του εκπαιδευτικού προγράμματος των ελληνικών σχολείων, τα οποία αρχίζουν να αποβλέπουν στην κάλυψη και άλλων αναγκών πλην των εκκλησιαστικών

Ο Πατριάρχης Ιερεμίας Β’ Τρανός τον Φεβρουάριο του 1593 συγκάλεσε εκκλησιαστική σύνοδο και μεταξύ άλλων αποφασίζεται οι ορθόδοξοι μητροπολίτες που ήταν στην δικαιοδοσία του Οικουμενικού Πατριαρχείου να ιδρύσουν σχολεία. Από την σύνοδο του 1593 και έπειτα γενικεύεται η ίδρυση σχολείων και διαχέεται η παιδεία έξω από τα όρια της αρχιεπισκοπής Κωνσταντινούπολης. Στην σύνοδο ήταν παρόντες ο Μελέτιος Πηγάς, Πατριάρχης Αντιοχείας που εξέφραζε και τη γνώμη των Ιωακείμ Αντιοχείας και Σωφρονίου Ιεροσολύμων. Η απόφαση αυτή, η οποία όριζε συγκεκριμένα, «έκαστον επίσκοπον εν τη αυτού παροικία φροντίδα και δαπάνην την δυναμένην ποιείν, ώστε τα Θεία και Ιερά γράμματα δύνανται διδάσκεσθαι βοηθείν δεν κατά δύναμιν τοις εθέλουσι διδάσκειν και τοις μαθείν προαιρουμένοις εάν των επιτηδείωνχρείαν έχωσι», δεν είχε άμεσα και θεαματικά αποτελέσματα ωστόσο η σημασία της έγκειται στο ότι η ηγεσία της Εκκλησίας αναλάμβανε επίσημα την εποπτεία της εκπαίδευσης των υπόδουλων Ελλήνων και από τότε άρχιζε η συστηματική προσπάθεια για την ανάπτυξη της παιδείας. Βέβαια ο κανόνας αναφερόταν στα ιερά γράμματα αορίστως και όχι στην ίδρυση σχολείων.

Στα τέλη του 16ου αιώνα από τον Μαρτίνο Κρούσιο μαθαίνουμε ότι σε κάθε πόλη και στα νησιά του Αιγαίου, Πάτμο, Σάμο, Μήλο, Κω και αλλού, λειτουργούσαν σχολεία αγοριών προσαρτημένα στην εκκλησία, χωρίς τάξεις.

Σχολεία της Μικράς Ασίας

Η Μεγάλη του Γένους Σχολή (ΜΤΓΣ) βρίσκεται στην Κωνσταντινούπολη της Τουρκίας. Είναι η πρώτη που δημιουργήθηκε επί Τουρκοκρατίας και στην συνείδηση του λαού ήταν η συνέχεια του Βυζαντινού οικουμενικού σχολείου και του λαμπρού ελληνικού πνεύματος .

Η Πατριαρχική (Μεγάλη του Γένους) Σχολή, κάτω από την ομπρέλα της Εκκλησίας, ανέδειξε ανά τους αιώνες άνδρες γνωστούς για την ανδρεία και την παιδεία τους, άντρες που φώτιζαν το Ελληνικό Έθνος. Ανέδειξαν άξιους Ιεράρχες που ηγήθηκαν της Εκκλησίας όπως επίσης και ευσυνείδητους πολίτες που ένοιωθαν γιατί πρέπει να τιμούν και να υπερασπίζονται το Ελληνικό Έθνος. Τον Μέγα Λογοθέτη Ιέρακα, τον Ιουλιανό ή Γουλιανό (1757). Μεγάλες οικογένειες οι οποίες διαχρονικά πρόσφεραν τις υπηρεσίες τους στο έθνος, τους Νικοσίους, Μαυροκορδάτους, Υψηλάντηδες, Γκίκες, Καλλιμάχες, Καρατζάδες, Σούτσους, Μουρούζους, Αργυρόπουλους, Χατζερήδες, Μαυρογένηδες, Μάνους, Τζανέτους, Αριστάρχες, Σχινάδες, Μουσούρους και πολλούς άλλους Φαναριώτες. «Άνδρες που με την φιλοπατρία τους και τις πνευματικές τους ικανότητες τους στους χαλεπούς καιρούς της Ρωμιοσύνης, σήκωσαν το ανάστημα τους και γλύτωσαν το Ελληνικό πνεύμα αλλα και το Ελληνικό έθνος από διάφορες περιστάσεις γλιτώνοντάς το από ανυπολόγιστα δεινά. Άντρες τους οποίους τους χαρακτήριζε η μάθηση και παιδεία. Άριστοι γνώστες της ελληνικής γλώσσας, γνώστες των κυριότερων Ευρωπαϊκών και Ασιατικών γλωσσών, κάτοχοι της φιλοσοφίας και των επιστημών, άφησαν σε εμάς συγγράμματα, στα οποία δεν ξεχωρίζει μόνο η μάθηση, αλλά και ο πατριωτισμός, η ευσέβεια και η αρετή στο λόγο».

Η Μεγάλη του γένους σχολή, παρ’ όλα τα κατά καιρούς προβλήματά της (οικονομικά, διοικητικά κ.ά.), κατάφερε και στάθηκε όρθια σε όλη τη περίοδο της οθωμανικής αυτοκρατορίας. Σαν σχολή μεταρρυθμίστηκε πολλές φορές. Γνωρίζουμε ότι η μεταστέγασή της σε άλλο κτίριο αναφέρετε μόνο μια φορά το 1804, όταν σε μια προσπάθεια οικονομικών περικοπών της, το Πατριαρχείο αποφάσισε τη μετακίνησή της στη περιοχή Ξηροκρήνης (Κουρούτσεσμε) στο Αρχοντικό του Ρωμιού Αλέξανδρου Μαυροκορδάτου και τη συγχώνευσή της με την ούτως ή άλλως υπολειτουργούσα Αθωνιάδα Σχολή.

Τον Σεπτέμβριο του 1882 και έπειτα από εξήντα περίπου χρόνια η μεγάλη του γένους σχολή μεταφέρθηκε στο Φανάρι στο μεγαλοπρεπέστατο και αντάξιο του Πνεύματος της κτίριο, στο οποίο συνεχίζει μέχρι των ημερών μας την εκπαιδευτική του δραστηριότητα.
Επίσης η Μεγάλη του Γένους Σχολή υπήρξε η μητέρα όλων των μικρασιατικών σχολείων, τα οποία μόλις τον 19ο αιώνα άρχισαν να εμφανίζονται, στην αρχή δειλά, και αργότερα πιο δυνατά. Για όλα τα ελληνικά σχολεία που ακολούθησαν η Μεγάλη του Γένους Σχολή υπήρξε το πρότυπο και ο λαμπερός φάρος πνευματικής κληρονομίας, όπως επίσης ηταν τα μετερίζι της πνευματικής Ρωμιοσύνης. Εδώ πρέπει να τονίσουμε ιδιαίτερα τον ρόλο του Πατριαρχείου εκείνη την εποχή. Όλα τα Ελληνικά σχολεία, από την Μεγάλη του Γένους Σχολή έως το τελευταίο μικρό σχολείο στο πιο απομακρυσμένο χωριό δούλευαν κάτω από το κύρος και το θάρρος που τους παρείχε το Πατριαρχείο, όποιο και όσο αν ηταν αυτό.
Σμύρνη

Εκεί υπήρχε (σχολή) ακόμη και πριν το 1708, αλλά εξαιτίας της απώλειας των εγγράφων της, αγνοούμε την τύχη της. Το 1708 ιδρύθηκε άλλη, της οποίας πρώτος δάσκαλος υπήρξε ο Διαμαντής Ρύσιος, παππούς του Αδαμάντιου Κοραή (1708-1717). Το 1733 επανιδρύθηκε από τον Ιερόθεο Δενδρινό με καταγωγή την Ιθάκη, μετονομάστηκε σε «Ευαγγελική Σχολή» και διατηρήθηκε μέχρι το 1922. Το 1809 συστάθηκε το «Φιλολογικό Γυμνάσιο» το οποίο λειτούργησε μέχρι το 1819, οπότε και διαλύθηκε. Από εκεί και πέρα, τα ελληνικά εκπαιδευτήρια της Σμύρνης, δημόσια και ιδιωτικά, ξεπέρασαν τα 25, από τα οποία ξεχώριζε το παρθεναγωγείο «Ομήρειον» και το κεντρικό παρθεναγωγείο (Κιουπετσόγλου) και όλα τα δημοτικά σχολεία. Τα ελληνικά νέα κτίρια της «Ευαγγελικής» και του «Πανεπιστημίου» (Μάιος 1919-Σεπτέμβριος 1922) που κατέλαβαν οι Τούρκοι, χρησιμοποιήθηκαν ως σχολεία. Υπήρχαν και τρία διδασκαλεία.

Κυδωνία
Η πόλη και η σχολή ιδρύθηκαν το δεύτερο μισό του 18ου αιώνα. Ο πρώτος συνοικιστής υπήρξε ο ιερέας Ιωάννης Οικονόμος γύρω στο 1770, ο οποίος ίδρυσε το σχολείο δίπλα στην εκκλησία της Κάτω Παναγίας, στο οποίο όρισε δάσκαλο τον Ευγένιο από τις Βρυούλες. Οι κάτοικοι, το μετέτρεψαν σε γυμνάσιο στις αρχές του 19ου αιώνα, όταν και δίδαξαν σε αυτό οι Γρηγόριος Σεράφης, Βενιαμίν ο Λέσβιος, Θεόφιλος Καΐπης κλπ. Δίπλα σε αυτό δημιουργήθηκε και τυπογραφείο. Το 1821 καταστράφηκε, ανασυντάχθηκε το 1828 ως κλασικό γυμνάσιο με εμπορικό τμήμα. Τελικά διαλύθηκε το 1922.

Καισαρεία
Την σχολή ίδρυσε με κληροδοσία ο πρώην Μονεμβασίας και πλέον μητροπολίτης Καισαρείας Γρηγόριος Σωτήρης (Σωτηριανός) ο Αθηναίος (1773-1797). Σε αυτόν μαθήτευσε ο Γερμανός ο εξ Αλεξανδρέττας που συνέστησε την Ελληνική σχολή, ο οποίος διέδωσε την παιδεία στην Καππαδοκία, με την προστασία του ισχυρού Δημητρίου Μουρούζη δίπλα στους Τούρκους. Ο Γερμανός ίδρυσε την ιερατική σχολή στην μονή του Τιμίου Προδρόμου στα Φλαβιανά (Ζιντζιδερέ) για την μόρφωση των ιερών λογίων. Και στις δύο σχολές συγκεντρωνόταν πλήθος μαθητών, οι οποίοι έγιναν φορείς του ελληνισμού και της ορθοδοξίας. Δημιουργήθηκαν μάλιστα σχολεία από τους απόφοιτους αυτών των σχολών στο Κερμηρίω, Ιντζέ Σου, Ταυσουλούν, Τυλάς, Ουρκούπ, Νεβσεχίρ, Μαλακοπή, Ανδρονίκιο Νίγδης, Φερτέκι, Τένεγι, Γκέρβελι (Κσρβάλη), Πόρο, Μισθί ή Μιστί, Λαοδικεία, Σύλλη, Αραβανί, Ικόνιο, Μουταλάσκη.

Βουρλά
Κατά τον κώδικα της σχολής, αυτή ιδρύθηκε το 1760 με έρανο των κατοίκων, όταν ο προύχοντας Ν. Χρυσογιάννης δώρισε 1.000 γρόσια, ενώ το 1790 μετατράπηκε σε ελληνικό. Στην σχολή ο δάσκαλος είχε μισθό 150 γρόσια, ενώ του κοινού ήταν 50. Ανάμεσα στους δασκάλους υπήρξε ο Καλλίνικος, ο οποίος το 1780 πρόσφερε ποσό στην οικοδομή του σχολείου. Από το 1800-1803 δίδαξε ο Ιερόθεος, τον οποίο διαδέχθηκε ο Ζαχαρίας μέχρι το 1817. Το 1818 δίδαξε ο Σμυρναίος Ευσέβιος. Κατά την επανάσταση του 1821 έπαυσε να λειτουργεί. Επαναλειτούργησε το 1828 ως αλληλοδιδακτική κατά το σύστημα Γ. Κλεοβούλου. Το 1892 μεταρρυθμίστηκε σε αστική από το φιλόσοφο Αναξαγόρα, για χάρη του οποίου ονομάστηκε «Αναξαγόρειος».

Φιλαδέλφεια
Ιδρύθηκε το 1817 και προικίσθηκε με το ποσό των 14.500 γροσίων από συνδρομές, κυρίως όμως από τον προύχοντα Χατζή Θεολόγο Χατζή Γεωργίου για αυτό και μετονομάσθηκε σε «Θεολόγια εκπαιδευτήρια».

Δαρδανέλια
Η σχολή ιδρύθηκε το 1793. Το κτίριο οικοδομήθηκε από τον αρχιτέκτονα Χατζή Ανδρέα (εκ Μαδύτου). Πριν την μικρασιατική καταστροφή είχε γυμνάσιο και παρθεναγωγείο.

Πέργαμος
Αυτή ιδρύθηκε στις αρχές του 19ου αιώνα από τον μητροπολίτη Εφέσου, Διονύσιο Καλλίαρχο Χίου, ο οποίος αφού κατέβαλε μεγάλη προσπάθεια, ίδρυσε αρκετά σχολεία στην επαρχεία αυτή (1804-1821).

Προύσα
Στα τέλη του 18ου αιώνα στην συνοικία Καγιά Μπασί (Μπαλούκ Παζάρ) υπήρχε κοινή σχολή, στην οποία φοιτούσαν τα παιδιά των τουρκόφωνων τότε Προύσων. Το 1804 ιδρύθηκε ελληνική σχολή από τον μητροπολίτη Άνθιμο. Γνωστοί δάσκαλοι της είναι ο Γεώργιος Οικ. Αινιάν Νεοπατρεύς (1812) και πλέον ο Ν. Σκούφος. Κατά την επανάσταση του 1821 έκλεισε και άνοιξε το 1830. Τότε δίδαξε ο ιερομόναχος Δωρόθεος. Αφού κάηκε, επανιδρύθηκε και ονομάστηκε «Κεντρική ελληνική σχολή». Συντηρήθηκε από τους Ζαρίφη και Ευγενίδου, για αυτό και έφερε τα ονόματά τους πριν το 1922.

Αρτάκη (Κυζίκου)
Ιδρύθηκε το 1806 από τον μητροπολίτη Κυζίκου, Μακάριο, με την συνδρομή της οικογένειας Θεολογίδων. Δάσκαλος διορίστηκε ο Γεώργιος Μιχαηλίδης. Το 1810 έκλεισε εξαιτίας της μετανάστευσης των Θεολογίδων στο Βυζάντιο. Επαναλειτούργησε το 1824, μετά την επανάσταση, από τον μητροπολίτη Ματθαίο. Διατηρήθηκε ως αστική σχολή μέχρι την μικρασιατική καταστροφή.

Μαρμαράς (Προκόνησος)
Ιδρύθηκε στην αρχή του 19ου αιώνα, στο χωριό Βόρυ, από την οικογένεια των Ζαρίφηδων, που καταγόντουσαν από εκεί.

Μουδανιά
Σύγχρονο της Προύσας. Το σχολείο κάηκε από πυρκαγιά το 1870. Έκτοτε ιδρύθηκαν νέα σχολικά κτίρια, τα οποία μετά το 1922, πέρασαν στους Τούρκους.

Κίος
Η σχολή ιδρύθηκε το 1802 -ίσως και νωρίτερα- και δάσκαλος προσελήφθη ο Φιλόθεος από την Ιθάκη, ο οποίος δίδασκε μέχρι το 1807. Μετά από αυτόν ο Γεώργιος Οικ. Αινιάν (1808-1812) που βρισκόταν στην Προύσα. Τον διαδέχτηκε ο μοναχός Ανανίας μέχρι το 1821. Από το 1821-1824 δίδαξε ο εξόριστος Ζαχαρίας Αινιάν (από την πόλη των Θεραπείων). Μετά από αυτόν ο Χρήστος Κ. Κοκκινάκης και ύστερα ο Κούρτιος από τα Ιωάννινα, μέχρι το 1830, και πλέον ο Κοκκινάκης μέχρι το 1837. Από το 1838-1842 ο Δημήτριος Χρυστοστόμου από την Τρίγλια. Η σχολή διατηρήθηκε μέχρι την Μικρασιατική καταστροφή.

Τρίγλια
Σύγχρονη των Μουδανιών. Μετά την επανάσταση του 1821, οικοδομήθηκε νέο σχολικό κτίριο και έγινε αλληλοδιδακτική.

Νικομήδεια
Ιδρύθηκε το 1795, όπως φαίνεται από τον κώδικα της μητρόπολης του 1600. Πρώτος δάσκαλος υπηρέτησε ο Γεώργιος από τα Γανάχωρα μέχρι το 1812 και από το 1812-1821 ο Μάρκος Τζαννής. Κατά την επανάσταση έκλεισε και από το 1827 και έπειτα, μετατράπηκε σε αλληλοδιδακτική, μέχρι και το 1922.

Ρύσιο (Αρετσού)
Ιδρύθηκε στα μέσα του 18ου αιώνα. Τότε στο κοινό υπήρχε και ελληνικό και κοινό κοριτσιών. Δάσκαλοι ήταν οι Πελοποννήσιοι, Αγγελής Χατζηγεωργάκης και Νικόλαος Μακρής (1750-1769). Μετά από αυτούς προσελήφθη ο Θεσσαλός μοναχός Αγαθάγγελος. Άλλος γνωστός δάσκαλος είναι ο εκ Κουρίου Νικόλαος Λογάδης, ο μετέπειτα σχολάρχης της Μεγάλης του Γένους Σχολής (+ 1835).

Τούζλα
Η σχολή ιδρύθηκε στις αρχές του 19ου αιώνα και συντηρήθηκε από συνδρομές των κατοίκων του ποσού των 11.000 γροσίων. Ο πατριάρχης Κύριλλος Στ’ το 1817 κατοχύρωσε την σχολή με σιγίλιο.

Χαλκηδόνα (Καδή-Κιοι)
Ο μητροπολίτης Χαλκηδόνος Γεράσιμος ίδρυσε αυτή την σχολή στο τέλος του 18ου αιώνα, αλλά εξαιτίας των Τούρκων δεν ευδοκίμησε. Μετά την επανάσταση του 1821, επανιδρύθηκε το 1830. Σε αυτή δίδαξε ο Άνδριος Λεόντιος Καμπάνης μέχρι το 1834, μετά από αυτόν ο Κρης Ιερόθεος μέχρι το 1836, έπειτα ο Χρύσανθος και μετά από αυτόν ο Χίος Γ. Καβάκος. Η σχολή αφού μεταρρυθμίστηκε, προήχθη σε γυμνάσιο.

Χρυσόπολις (Σκούταρι)
Συστάθηκε στο τέλος του 18ου αιώνα, όπως μαθαίνουμε από σιγίλιο του πατριάρχη Κυρίλλου Στ’ το 1816, αλλά αγνοούμε τους δασκάλους της. Η σχολή ήταν κοινή και ελληνική, και εξασφάλισαν για αυτή πόρους, άλλοι πατριάρχες, όπως ο Γαβριήλ (1780-1785) και ο Γρηγόριος Ε’ το 1798. (Υπάρχει μέχρι σήμερα).

Κουογουντσουκιού (Χρυσοκέραμος)
Την σχολή ίδρυσε στις αρχές του 19ου αιώνα (τον Οκτώβριο του 1805) ο μητροπολίτης Χαλκηδόνος. Η έδρα της βρισκόταν στα προάστια, αλλά αγνοούμε τους δασκάλους και στην κοινή και στην ελληνική.

Τραπεζούντα
Η σχολή υπήρχε στην πόλη πριν την Τουρκική κατάκτηση και ήταν κυρίως θετικών επιστημών. Εννοείται ότι μετά το 1461 αυτή εξέπεσε μέχρι που έκλεισε, και το 1682 ιδρύθηκε μία νέα με σχολάρχη τον ντόπιο Σεβαστό Κομνηνό. Έκτοτε και λόγω της κακής διοίκησης των Δερεμπέηδων στον Πόντο, η σχολή διατηρήθηκε μέχρι το 1922 διαπαιδαγωγώντας την νεολαία του ελληνικού Πόντου και δίνοντας το παράδειγμα και σε άλλα σχολεία του Πόντου.

Αργυρούπολη (Γκιουμούσχανε)
Η σχολή σε αυτή την κωμόπολη ιδρύθηκε το 1723 και εξυπηρέτησε μαζί με την Τραπεζούντα, την παιδεία στον Πόντο.

Μονή Σουμελά
Όπως και οι περισσότερες σχολές έτσι και αυτή ιδρύθηκε το 1792 με δάσκαλο τον εκ Πλατάνων ιερομόναχο Ιωαννίκη. Λειτούργησε μέχρι το 1922.

Σουρμένα
Την σχολή εντοπίζουμε στις αρχές του 19ου αιώνα και δάσκαλος της υπήρξε από το 1820-1940 ο Παπαηλιάς Κωνσταντινίδης.

Σινώπη
Η σχολή ιδρύθηκε το 1814. Πρώτος δάσκαλός της υπήρξε ο Θεόδωρος Τραπεζούντιος και δεύτερος ο Παναγιώτης Νομικός.

Αμισού Σαμψούς
Ιδρύθηκε στο ξεκίνημα του 19ου αιώνα. Κατά τα τέλη του αιώνα, εξαιτίας της εξαγωγής του καπνού, ευημέρησε η κοινότητα και προήχθη σε γυμνάσιο.

Κερασούντα
Η σχολή ιδρύθηκε το 1827 από τον δάσκαλο Πτολεμαίον, τον οποίο διαδέχτηκε ο Μιλτιάδης Οικονομίδης. Αργότερα δημιουργήθηκε και άλλο σχολείο στην συνοικία του Λιμένος.

Σινασός
Την σχολή ιδρύθηκε με συνδρομές οι κάτοικοι και με την μεγάλη οικονομική προσφορά του εθνικού ευεργέτη Ιωάννη Βαρβάκη το 1820. Κατοχυρώθηκε με σιγίλιο του Γρηγόριου του Ε’ το 1821.

Αυτά είναι τα αρχαιότερα σχολεία της Μ. Ασίας μέχρι τις αρχές του 19ου αιώνα. Έκτοτε ιδρύθηκαν χιλιάδες σχολεία, όσες ήταν και οι ελληνικές κοινότητες στην Μ. Ασία οι οποίες αν και μικρές διατηρούσαν προς την εκκλησία και το μικρό σχολείο, στο οποίο δίδασκε ο παπάς τα ελληνόπουλα την γλώσσα των πατεράδων τους. Αλλά στις μεγάλες πόλεις των οποίων τα σχολεία αναφέραμε υπήρχαν πράγματι εκπαιδευτήρια πρώτης τάξης, καλλιμάρμαρα και καθ’ όλους τους όρους της υγιεινής οικοδομημένα, τα οποία κινούσαν τον θαυμασμό των ξένων επισκεπτών οι οποίοι ομολογούσαν ότι το μόνο από τα οικία στοιχεία της Ανατολής, οι Έλληνες ήταν αυτοί που είχαν τα καλύτερα σχολεία από όλες τις φυλές και άριστες λέσχες με αναγνωστήρια και βιβλιοθήκες στις οποίες έκαναν διαλέξεις για διάφορα κοινωνικά ζητήματα και κάποιες φορές πραγματοποιούσαν θεατρικές παραστάσεις. Οι μεγάλες κοινότητες διατηρούσαν πολλά νοσοκομεία και πτωχοκομεία και άλλα καταστήματα φιλανθρωπίας, τα οποία έκαναν χρήση μόνο οι Έλληνες αλλά και αλλοεθνείς της κοινότητας και των γειτονικών.

Σχολεία της Θράκης

Εκτός από την Μεγάλη του Γένους σχολή, η οποία υπήρχε στο Φανάρι και η λεγόμενη «Προκαταρκτική σχολή», η οποία ιδρύθηκε το 1815 και αργότερα συγχωνεύτηκε με την ανωτέρω. Η πλησιόχωρος του Μπαλαιά, η οποία ιδρύθηκε στο τέλος του 18ου αιώνα, είχε ως διδάσκαλο τον Νεόφυτο της Κρήνης.
Η σχολή στο Εγρί Καπί ιδρύθηκε το 1780, ήταν κοινή, ενώ περιλάμβανε νηπιαγωγείο. Το Εδιρνέ καπί διατηρούσε δύο σχολεία, κοινό και ελληνικό. Το 1763 δάσκαλος ήταν ο Κωνσταντίνος, ο οποίος διέθετε και υποδιδάσκαλο.

Η Σχολή στο Ηλάχ Σαράι πρέπει να ήταν ιδιωτική και συστάθηκε στις αρχές του 19ου αιώνα. Δάσκαλότης ήταν ο Θεόκτιστος. Το 1828 ιδρύθηκε και παρθεναγωγείο, όπου δάσκαλος ήταν ο Βασίλειος.

Η σχολή Μπαλίνου ιδρύθηκε στις αρχές του 19ου αιώνα. Συντηρούταν από το σωματείο των γουναράδων. Το Τσιμπαλή ιδρύθηκε το 1770 και διατηρήθηκε από το ναό του Αγίου Νικολάου. Της Ξυλόπορτας λειτούργησε από το ναό του Αγίου Δημητρίου. Πριν το 1603 ήταν πατριαρχείο. Σε αυτή δίδαξε ο μετέπειτα πατριάρχης Κωνστάντιος ο πρώτος, ο σοφός και συγγραφέας και κάποιος Δωρόθεος. Υπήρχε και δασκάλα, η Ελέγκω.

Το 1796 το σωματείο των αμπατζήδων ίδρυσε στο Μούχλι, σχολείο κοινό και ελληνικό, όπου δάσκαλοι είναι, ο Ιερόθεος Μ. Μαρκώνης, ο μετέπειτα και στην σχολή του Γαλατά διδάξας, ο Κυπριανός Δωρόθεος και ο Φιλόθεος εκ Μηλίου των Γανοχώρων.

Για την σχολή του Αγίου Γεωργίου Κυπαρισσά δεν γνωρίζουμε τίποτα όπως και για την σχολή Χαντζερλή και την εν Αραμπατζή Μεϊδάν.

Η σχολή στο Σαρμασίκι ιδρύθηκε το 1818. Τίποτα άλλο δεν ξέρουμε.

Στο Κοντοσκάλι συστάθηκε το 1764 στην ενορία της Αγίας Κυριακής και δάσκαλος ήταν από το 1789-1797 ο μετέπειτα πατριάρχης Αλεξανδρείας Θεόφιλος Παγκώστας από την Πάτμο (+1833). Υπήρχαν και στην ενορία «Ελπίδος» δύο κοινά σχολεία.

Το 1763 ο πατριάρχης Σαμουήλ ο Χαντζερής ίδρυσε την Βλάγκα σχολή, την Κούμκατι και την Εξ Συνοικίαι. Για την σχολή Βλάγκα γνωρίζουμε τον Πολυχρονιάδης ως δάσκαλο του 1808.

Το 1763 ιδρύθηκε και η Υψωμαθείων (Σαμάτια), η οποία προήχθη σε ελληνική το 1797. Δάσκαλους γνωρίζουμε τον Γεράσιμο πριν το 1810 κατά το έτος αυτό τον εν Κυνουρίας Ιωήλ, μαθητή της σχολής Κυδωνίων και μετά από αυτόν τον Ιωσήφ Θεσπρωτό, μαθητή της Ακαδημίας Αθωνιάδος, ο οποίος δίδαξε ως το 1815.

Η σχολή των εκ Μαρμάρων (Εξωκιονίου) ιδρύθηκε με σιγίλιο από τον πατριάρχη Σαμουήλ το 1763. Ο Αυξέντιος έγινε κοινός και έπειτα ελληνικός δάσκαλος. Τον διαδέχθηκε ο Θρασύβουλος και αργότερα ο Βασίλειος Καλλίφρων κατά τον 19ο αιώνα.

Για την σχολή του Αγίου Κωνσταντίνου Λαραμανλήδων δεν γνωρίζουμε τίποτα.

Η σχολή του Σαλμά Ντουπρούκ βρισκόταν δίπλα στην εκκλησία της «Κυρίας των Ουρανών». Δεν γνωρίζουμε τίποτα άλλο για αυτήν, απλά την αναφέρουμε.

Άλλες σχολές στην Θράκη υπήρξαν οι ακόλουθες στις κοινότητες:

Χάσκιοϊ
Αυτή υπήρχε ήδη από το 1732-1733. Υφίστατο ακόμη μέχρι το 1791. Σιγίλιο του 1824 κατοχυρώνει την σχολή, η οποία διαχειρίζεται 10.000 γρόσια του Χατζηθεοδώρου Αναγνώστου. Τα σχετικά με την σχολή αγνοούνται.

Παγκαλοχώρι
Το 1777 Υπατείς (Νεοπατρίδαι) έφυγαν από την πατρίδα τους και εγκαταστάθηκαν προς το τέλος του Σταυροδρομίου Σισλή όπου ίδρυσαν κοντά στο ναό, σχολείο, το οποίο κινδύνευσε να κλείσει λόγω αντίξοων περιστάσεων. Το προστάτευσαν οι πλούσιοι Χαβιαροχανίται, ο Ι. Καμπούρογλου, ο Γρηγόριος Καλλιρόης και ο Ιωάννης Μπάμπης, γαμπρός του πρώτου. Δάσκαλος γνωστός είναι ο Μακεδών Μάρκος Δραγούμης, ο οποίος το 1826 ήρθε στην Ελλάδα ως αντιπρόσωπος των Μακεδόνων.

Κατά το έτος 1817 υπήρχε Σχολή στο Παγκαλοχώρι, στον Γαλατά το 1820, παρά μόνο και νωρίτερα, στο οποίο δίδαξε κάποιος Σάμιος, (ίσως ο Ιωάννης του Νεοχωρίου), μετέπειτα ο Γ. Πιτσπιός και μετέπειτα ο Πελοπίδας (-1820). Κατά το 1824 υπήρξαν εκτός από τα ανωτέρω και στα Τζουμέρκα, στην ενορία της Μουγουλιώτισσας, Ταταούλοις, και στο Μεγάλο Ρεύμα (Αρναούτ-κιοϊ).

Ταταύλα
Στα μέσα του 18ου αιώνα συστάθηκε η σχολή δίπλα στο ναό του Αγίου Δημητρίου ως κοινή (παιδαγωγικό σχολείο), ενώ αργότερα προήχθη σε ελληνική και στεγάστηκε στο ίδιο κτίριο το 1814. Ονόματα δασκάλων μόνο στα μέσα του 19ου αιώνα γνωρίζουμε του Ιωάννη Φιλαλήθους, του Αντωνίου Χαριλάου, αργότερα καθηγητών της Μεγάλης του Γένους Σχολής, Γεωργίου Χρυσοβέργη, Αθανασίου Δώρου, Χριστοδούλου Κοκκινάκη κλπ. Το 1810 υπήρξε και δασκάλα των «κεντητριών της χώρας» κατά τους κώδικες.

Μεγάλο Ρεύμα (Αρναούτ-κιοί)
Η κοινή σχολή ιδρύθηκε στα μέσα του 18ου αιώνα, το 1752, και δάσκαλος διατέλεσε ο Αμβρόσιος, ο οποίος δίδαξε μέχρι το 1838. Η δε ελληνική σχολή συστάθηκε το 1794 και διατηρήθηκε μέχρι το 1822 με έξι δασκάλους.

Ορτά-κιοί (Μεσοχώρι)
Ιδρύθηκε το 1800 με βιβλιοθήκη. Δάσκαλος σε αυτή διατέλεσε ο μοναχός Γρηγόριος εκ Τρίκκης.

Νεοχώρι (Γενί-κιοί)
Ιδρύθηκε το 1764. Γνωρίζουμε ότι από το 1785-1804 υπήρχαν δύο σχολές, η κοινή και η ελληνική (Θεοτόκου Καμαριωτίσσης και Αγίου Νικολάου). Δίδαξαν σε αυτή ο Δοσίθεος 1764-1777, ο Ιωάννης 1777-1782, ο Δανιήλ 17822-1783 και άλλοι. Το 1848 ο εκ Λονδίνου ομογενής Κωνσταντίνος Ιωλικτσής έκτισε λαμπρό σχολικό κτίριο.

Μπαλτά-λιμάν
Η σχολή ιδρύθηκε το 1830 ως αλληλοδιδακτική κατά το σύστημα του Γρηγορίου Κλεοβούλου του Φιλιππουπολίτου.

Βαφεοχωρίο (Μπογιαντζή-κιοί)
Ιδρύθηκε από τον Γρηγόριο Σίφνου στην αρχή της επανάστασης.

Βαθυρρύακος (Μπου ιούκ-δερέ)
Η σχολή ιδρύθηκε στις αρχές του 19ου αιώνα.

Κουρούτσεσμε (Ξηροκρήνη)
Εδώ εκτός από την Μεγάλη του Γένους Σχολή, υπήρχε δίπλα στο ναό του Αγίου Δημητρίου το 1805 και άλλη ενοριακή, χάρη των αρχάριων, οι οποίοι μετέβησαν μετέπειτα στην πρώτη. Δασκάλους γνωρίζουμε τον Νικόλαο και τον Δανιήλ (+1808). Το σχολείο το 1813 σταμάτησε λόγω λοιμού, το δε 1818 κάηκε και ανοικοδομήθηκε το 1821.

Διπλοκιόνιο (Μεσίκ-τασί)
Η σχολή συστάθηκε στις αρχές του 19ου αιώνα. Δάσκαλο σε αυτή γνωρίζουμε τον Άνθιμο Βαμβάκη πριν το 1820, ο οποίος προήχθη σε αρχιερέα και το 1840 σε πατριάρχη.

Γαλατάς
Αυτή ήταν εγκατεστημένη στην μονή Χρυσοπηγής από τον Θεοφάνη Ελεαβούλκο. Το 1630 συναντούμε δάσκαλο τον Μελέτιο Συρίγο. Εκτός του κοινού σχολείου, υπήρχε και ελληνικό το 1793. Το 1806 ενώθηκαν σε ένα από τον δάσκαλο Παπαζαχαρία. Μετά από αυτόν δίδαξε κάποιος Σάμιος και οι εκ Σύμης αδελφοί Ιερόθεος και Μιχαήλ Μυρκώνης Φωτιάδης. Μετά από αυτούς ο Γ. Πιτσιπιός και κάποιος Πελοπίδας. Πριν την καταστροφή του 1922 η σχολή ήταν αστική.

Σταυροδρόμι (Πέραν)
Εδώ υπήρχε η σχολή των «Εισοδίων της Παναγίας» το 1804 για την οποία εκδόθηκε σιγίλιο του Καλλινίκου Ε’ το 1805. Υφίστατο ως κοινή, ελληνική και τελικά αστική. Δίδασκαν σε αυτή ο Γ. Χρυσοβέργης, ο Αθανάσιος Δώρος, ο Ι. Πάτροκλος και Νεοφ. Κωνσταντινίδης.

Πύρου (Δέρκων)
Συστάθηκε το 1782 όπως αναγράφει η επιγραφή της έξω από την πύλη.

Λυτρών
Συστάθηκε από τους κάτοικους του χωριού Ατσίγγανων Χριστιανών, στις αρχές του 19ου αιώνα, και συντηρούταν με εισοδήματα Αγιασμάτων του Βυζαντίου.

Αβάσσου (Δέρκων)
Συστάθηκε το 1819 από τον Γρηγόριο μητροπολίτη Δέρκων, ο δε Γρηγόριος Ε’ την κατοχύρωσε με σιγίλιο. Δάσκαλος ήταν ο Χίος Ιάκωβος. Στην επαρχία των Δέρκων υπήρχαν και άλλα τέτοια σχολεία: Νυμφών, Αϊπα, Γρυπών, Καλφέ και Σαφρά, των οποίων δάσκαλοι συντηρούνταν από τα λεγόμενα «δευτεριάτικα» δώρα των παιδιών και από περϊαγωγή δίσκων στις μεγάλες γιορτές.

Εκτός από τα ανωτέρω σχολεία, των οποίων ο προορισμός ήταν η διδασκαλία των ελληνικών γραμμάτων, συστάθηκαν και ειδικά, όπως και τα τρία μουσικά σχολεία: η του 1727, η του 1776 και η του 1814 για την δημιουργία μουσικοδιδάσκαλων και ιεροψαλτών προς τιμή των εκκλησιαστικών ακολουθιών σε όλη την τουρκοκρατούμενη Ελλάδα. Οι μισθοί των μουσικοδιδάσκαλων ήταν ανώτεροι από αυτούς των δασκάλων, διότι ήταν λίγοι και έπρεπε να επιλέγονται μεταξύ καλλίφωνων.

Εμπορική σχολή
Αυτή συστάθηκε στο νησί της Χάλκης σε κατάφυτο λόφο, όπου με παρότρυνση της Μονής Θεοτόκου, το 1831 με παρότρυνση προς τους Έλληνες εμπόρους του Νικολάου Παπαδόπουλου που είχε σπουδάσει εμπορικά στην Εστερία, και είχε ήδη εκδώσει τον «Ερμή Κερίφον» στην Βενετία το 1814 και την «εμπορική εγκυκλοπαίδεια» από μετάφραση. Η πρότασή του βρήκε ηχώ από τους εμπόρους, οι οποίοι δεν μπορούσαν να ανταγωνιστούν τους θεωρητικά μορφωμένους Φράγκους και Λεβαντίνους. Τα μαθήματα ξεκίνησαν επί Κωνστάντιου Α’ (1830-1983) από την διεύθυνση του Αντώνιου Σηλυμνίου (+1834). Μετά από αυτόν κλήθηκε ο εκ Σμύρνης Καισαρεύς Αβραάμ Ομηρόλης που διεύθυνε μέχρι το 1839. Όταν απεβίωσε, τον διαδέχθηκε ο Θεσσαλός Δανιήλ Μίγνης που είχε έρθει από την Βενετία και όλοι οι άλλοι μέχρι και σήμερα, από την οποία βγήκαν χιλιάδες έμποροι με πλούσιο λόγο και εξυπηρέτησαν το Γένος.

Θεολογική σχολή της Χάλκης
Δημιουργήθηκε απέναντι από την εμπορική σχολή για την μόρφωση των κληρικών και των ανώτατων Ιεραρχών, το 1840, αφού μετακινήθηκε από το Φανάρι, όπου ιδρύθηκε το 1839 ως ιερατική σχολή για τον κατώτερο κλήρο. Προσωρινά στεγάστηκε στην μονή Αγίας Τριάδος, ενώ αργότερα οικοδομήθηκε για αυτήν λαμπρό κτίριο. Πρώτος διευθυντής διατέλεσε ο Βαρθολομαίος Κουτλουμουσιανός ο Ίμβριος με δασκάλους τους Λεόντιο και το Συμαίο Βενέδικτο Ρώσο που είχε έρθει από την εκκλησιαστική σχολή του Πόρου του Καποδίστρια. Ως θεολογική σχολή ξεκίνησε το 1844 με διευθυντή τον Κεφαλληνά Κωνσταντίνο Τυπλάδο και ικανούς θεολόγους. Μέχρι και σήμερα βρίσκεται σε μεγαλοπρεπές οίκημα με πλούσια βιβλιοθήκη με έντυπα και χειρόγραφα, των οποίων κατάλογο εξέδωσε ο πρώην Παραμυθίας Αθηναγόρας, η οποία μόρφωσε πάρα πολλούς θεολόγους.

Ελληνική ιατρική ακαδημία
Επί Σελήμ Γ’, ο μέγας δυνάμενος Δημήτριος Μουζούρης, από την οικογένεια των ηγεμόνων των Παραδουνάβιων χωρών (από την Τραπεζούντα), πέτυχε με το μεταρρυθμιστή σουλτάνο Χάτι Σερίφ το 1805 να ιδρύσει ελληνική ακαδημία, η οποία εξαιτίας δυσκολιών καταστράφηκε.

Εδώ τελειώνει η αναγραφή των σχολείων γύρω από την Κωνσταντινούπολη και το Κατάστενο (Βόσπορος) και ακολουθεί των σχολείων της άλλη Θράκης.

Αγίαλος
Υπήρχε ήδη τον 16ο αιώνα, προστατευόμενη από τους σε αυτή καταφυγόντες ισχυρούς Έλληνες Μιχαήλ Κατακουζηνό Σειτάνογλου, τους Χρυσοβεργήδες και άλλους, αλλά δεν γνωρίζουμε τους δασκάλους. Υπήρξε μέχρι την καταστροφή της πόλης από τους Βούλγαρους στις 30 Ιουλίου 1906.

Αδριανούπολη
Τελειώνοντας ο 15ος αιώνας και ξεκινώντας ο 16ος υπήρχε σχολή, αλλά μόλις το 1553 βρίσκομε δάσκαλο τον Ιωάννη Ζυγομαλά. Σε αυτή δίδαξε πλήθος έξοχων δασκάλων, όπως ο Ευγένιος Αιτωλός, ο Αναστάσιος Παντοδύναμος, ο Νεόφυτος Καυσοκαλυβίτης, ο Κόντης Βουθρωντεύς, ο Ιγνάτιος Σαράφογλου (+18_8) ο Στέφανος Καραθεοδώρης, ο Σαράντης Αρχιγένης και άλλοι. Προήχθη μετέπειτα σε αναγνωρισμένο γυμνάσιο από την ελληνική κυβέρνηση. Ωσαύτως υπήρχε και ανώτερο παρθεναγωγείο Ζάππειο και 17 συνολικά δημοτικά σχολεία και νηπιαγωγείο στις διατηρούμενες συνοικίες μέχρι και την κατά συνθήκη των Μουδανιών, (11 Οκτωβρίου 1922), εκκένωση της Θράκης.

Αίνος
Συστάθηκε το 1652 από κάποιους Βυζάντιους φυγάδες. Δάσκαλος σε αυτή διατέλεσε ο Νικηφόρος, ο οποίος προήχθη σε μητροπολίτη της πόλης. Υπήρξε μέχρι την εκκένωση της Θράκης.

Γανόχωρα
Αναφέρεται το πρώτο, το 1790, με δάσκαλο το Ματθαίο αλλά και άλλους.

Διδυμότειχο
Αυτή αναφέρεται στο τέλος του 18ου αιώνα. Προήχθη σε γυμνάσιο.

Επιβάτες
Αυτή ιδρύθηκε το 1796 κατοχυρώνοντας πατριαρχικά σιγίλια και χρυσόβουλο από τον ηγεμόνα της Μολδαβίας Α. Καλλιμάχη το 1878. Το σχολείο κάηκε το 1861, επανιδρύθηκε το 1866 από τον ιατρό Σαράντη Αρχιγένη και ονομάστηκε «Αρχιγένειο». Μετά το 1922 σταμάτησε να υπάρχει.

Καλλίπολη
Ιδρύθηκε κατά τον 16ο αιώνα και διατηρήθηκε μέχρι την εκκένωση της Θράκης, έχοντας πάθει πολλά κατά τον Βαλκανικό πόλεμο (1912-1913).

Λιτίτζης
Η σχολή ιδρύθηκε στις αρχές του 19ου αιώνα και ως δάσκαλό της γνωρίζουμε τον Βουργαρογενή Συμωνίδη (+1865).

Μάδυτος
Υπήρχε πριν το 1776 έχοντας ως δάσκαλο τον Νεόφυτο, τον οποίο το 1779 διαδέχθηκε ο Γρηγόριος. Το 1784 οικοδομήθηκε σχολικό κτίριο από τον αρχιτέκτονα Ανδρέα Χατζηκάλφα, ο οποίος έχτισε και την σχολή στα Δαρδανέλια το 1793. Δάσκαλοι αυτής έγιναν ο Μανασσής Ηλιάδης (+1785) και ο Δ. Αλεξούδης (1821).

Μεσήμβρια
Ιδρύθηκε από τον Αλέξανδρο Κουμπάρη του φιλικού και στοιχεία αυτής βρίσκουμε το 1815.

Μυριόφυτο
Η σχολή συστάθηκε το 1788 και δάσκαλοι διατέλεσαν ο Ματθαίος Γανοχωρίτης και το 1796-1822 ο Ιωάννης Λεοντόπουλος, ο οποίος μετατέθηκε στο Ραίδεστον.

Περιστάσεως
Η σχολή ιδρύθηκε στις αρχές του 19ου αιώνα αλλά επειδή το αρχείο της κοινότητας κάηκε, αγνοούμε τους δασκάλους της.

Ραίδεστος
Συναντούμε κοινή σχολή το 1760, όμως το 1790 γίνεται ελληνική με δωρεά 7.500 γροσίων του Ηρακλέους Μεθοδίου του Λερίου, ενώ είχε και την προστασία των μητροπολιτών Ηρακλείας Μελετίου και Ιγνατίου. Το 1822 ζητήθηκε ως δάσκαλός της ο Ι. Λεοντόπουλος (που ήταν στο Μυριόφυτο) (+1828).

Σαράντα Εκκλησίες
Δημιουργήθηκε το πρώτο τέταρτο του 19ου αιώνα και ήταν κοινή. Το 1833 ιδρύθηκε και εκκλησιαστική. Υπήρχε μέχρι την εκκένωση της Θράκης.

Σκοπός
Την συναντάμε το 1810 ως κοινή, μετά την επανάσταση του 1821 γίνεται αλληλοδιδακτική με την μέθοδο των κανόνων του Γ. Κλεόβουλου. (+1828)

Στενήμαχος
Την συναντάμε πριν το 1821. Το 1833 μεταβάλλεται σε αλληλοδιδακτική όπως όλα τα σχολεία της Τουρκίας.

Σηλυβρία
Η σχολή δημιουργήθηκε το 1799 από τον μητροπολίτη Καλλίνικο, κατόπιν ιδρύθηκε ελληνική και ιερατική. Κατοχυρώθηκε με χρυσόβουλο του Αλέξανδρου Μουζούρη και σιγίλιο του πατριάρχη Νεόφυτου Ζ’.

Σωζούπολη
Σε αυτή δίδαξε ο μοναχός Παχώμιος Ρουσάνος το 1561. Το 1817 ο ηγούμενος Ρυκετώσης Θεόφιλος, αφού αφιέρωσε 10.000 γρόσια προς 15% συνετέλεσε στην συνέχεια της σχολής.

Τυρολόη (Τσορλού)
Αυτή ιδρύθηκε το 1780 από τον Ηρακλέους Μεθόδιο και διατηρήθηκε μέχρι το 1922.

Φιλιπούπολη.
Την σχολή συναντούμε το 16ο αιώνα, αλλά το 1860 καταστρέφονται τα αρχεία της μητρόπολης από τους Βούλγαρους και έτσι δεν έχουμε στοιχεία για αυτή. Ίσως πρώτος δάσκαλος ήταν ο Σπαντωνάκης κατά τον 17ο αιώνα (1692-1711) και μετά από αυτόν ο Ανδρόνικος και μετά από αυτόν ο Αρτηνός Λεονταράκης. Η σχολή κατά τον 18ο και 19ο αιώνα προήχθη σε γυμνάσιο με όλη την σύγκρουση προς τους αφυπνισθέντες Βούλγαρους. Από τον φιλικό Αντ. Κομιζόπουλο ιδρύθηκαν νέα σχολεία αρρένων και θηλέων και το 1876 τα Ζαρίφεια εκπαιδευτήρια με ανώτερο παρθεναγωγείο και συσσίτια, στα οποία δίδαξαν οι καλύτεροι των γραμμάτων από εμάς. Οι Βούλγαροι που κατέλαβαν τη πόλη στις 6 Σεπτεμβρίου 1885 ανέχοντας την κοινότητα μέχρι το 1906 λεηλάτησαν τα σχολεία και διέλυσαν την πόλη.

Χώρα
Αυτή δημιουργήθηκε το 1795 και δάσκαλος της διατέλεσε ο Αλέξανδρος Λεοντόπουλος.

Αυτά είναι στο σύνολό τους τα αρχαιότερα σχολεία της Θράκης, αλλά από το 1861 και στο εξής οι ιδρυθέντες σύλλογοι, ιδίως ο Ελληνικός φιλολογικός της Κωνσταντινούπολης και ο Θρακικός από το 1871, με μεγάλες δαπάνες ίδρυσαν και σε μικρότερα χωριά σχολεία, τα οποία ανέπτυξαν την ελληνική παιδεία. (Σ. Ψάλτης «Η Θράκη και η δύναμις του ελληνικού εν αυτή στοιχείου» Αθ. 1919 εκδ. 8η σ. 367 μετά χαρτών και πινάκων).

 

Σχολεία της Μακεδονίας (επί τουρκοκρατίας):

Άθω (Άγιο Όρος)
Στην θεοκρατική δημοκρατία του Άθωνος, από την επικράτηση του μοναχικού θεσμού, ιδρύθηκαν σε διάφορα χρόνια (από τον 9ο αιώνα και στο εξής) 21 μοναστήρια και πολλά άλλα μοναχικά καταμερίσματα, στα οποία καλλιεργούνταν τα γράμματα (ήδη το 1650 υπήρχε σχολή, αντιγραφή χειρόγραφων, ζωγραφική αγιογραφιών και διάφορα άλλα εκκλησιαστικά κομψοτεχνήματα, από τα οποία συντηρούνταν οι χιλιάδες μοναχοί -στις αρχές Ελλήνων και μετέπειτα Σέρβων, Βουλγάρων, Ρουμάνων και Ιβήρων. Το 1753 ιδρύθηκε η λεγόμενη «Αθωνιάς Ακαδημία» στην οποία δίδαξαν ο Ευγένιος Βούλγαρης (1753-1758) με υποδιδάσκαλο τον Κυπριανό (μετέπειτα πατριάρχη Αλεξανδρείας) και οι δάσκαλοι, Νεόφυτος Καυσοκαλυβίτης και Παναγιώτης Παλαμάς. Μετά την αποχώρηση των Βουλγάρων, κλήθηκε στην Θεσσαλονίκη ο Νικόλαος Ζερζούλης ως σχολάρχης, με δασκάλους τον Κύριλλο από την Φουρνά και τον Σέργιο Μακραίο. Η σχολή όμως μετά την αποχώρηση των Βουλγάρων ολοένα και παράκμαζε και άδικε προσπαθούσε να την συντηρήσει με μεταρρύθμιση ο πατριάρχης Γαβριήλ ο Βατοπεδινός. Μάλιστα προέβησαν σε έρανο για να διατηρήσουν τη σχολή. Συγκέντρωσαν 3.000 φλουριά και αργότερα το 1800 έκαναν και άλλο έρανο. Το 1802 διορίσθηκε δάσκαλος ο Δανιήλ και το 1804 ο Αθανάσιος Φιλιππίδης, αλλά αυτός ήταν και ο τελευταίος μέχρι το 1821. Η σχολή ανασυστάθηκε προσωρινά στην Καρυά, αλλά μόλις το 1844 επανιδρύθηκε η νέα Αθωνιάς σχολή, η οποία διατηρείται μέχρι και σήμερα.

Θεσσαλονίκη
Αυτή είχε ήδη σχολή από τον 8ο αιώνα μέχρι και την άλωση των Τούρκων το 1430. Το 1490 συναντούμε δάσκαλο τον Λάκωνα Ιωάννη Μόσχο που κλήθηκε από την Ιταλία. Το 1585 δίδασκε ιδιωτικά ο Αθηναίος Γεώργιος. Κατά τον 17ο αιώνα υπήρχε σχολή την οποία αναφέρει ο Χατζή Κάλφας (+1658). Δίδασκαν σε αυτή οι Κρήτες Μάξιμος και Ματθαίος (1611-1625). Το 1641 εμφανίζονται οι Ιησουίτες οι οποίοι προσηλύτισαν πολλούς ορθόδοξους. Το 1682 οι Θεσσαλονικείς κάλεσαν τον Γρηγόριο Κονταρή. Από το 1721-1757 δίδαξε ο Ιωάννης Ιωάννου (Γιαννακός). Το 1757 ιδρύθηκε και δεύτερη σχολή. Στη μία δίδασκε ο Κοσμάς Μπαλάνος στην άλλη ο Αθανάσιος Πάριος. Μετά από αυτό προσελήφθη ο Ιωνάς (Κόντος) Σπαρμιώτης και ο Λάζαρος Χατζηνικολάου μέχρι το 1776, όταν και κάλεσαν από το Μεσολόγγι τον Αθ. Πάριο, ο οποίος δίδαξε μέχρι το 1786. Τον διαδέχθηκε ο Κύριλλος και αυτόν ο Σπαρμιώτης (1787-1806), μετά από τον οποίο ο Αναστάσιος Καμπίτης (1806-1821). Τότε η σχολή, λόγω της Επανάστασης, έκλεισε. Το 1828 ανασυστάθηκε και προήχθη σε γυμνάσιο. Εκεί δίδαξαν οι καλύτεροι από τους Έλληνες.

Βέροια
Είναι από τις αρχαιότερες (σχολές). Το 1650 δίδαξε ο Καλλίνικος δημιουργώντας πολλούς λόγιους μαθητές. Μετά από αυτόν, μόλις το 1721-1723 συναντούμε τον δάσκαλο Ιωαννίκιο. Μνημονεύεται δε η σχολή και το 1760. Το 1771 κλήθηκε από τους Φούρνους ο Κύριλλος για 200 γρόσια ετησίως «και τραπέζης δεσποτικής και ευνοίας καλής», ο μετέπειτα το 1787 στην Θεσσαλονίκη διδάξας (+1805 εν Άθω). Το 1790 προσελήφθη ο Τριαντάφυλλος. Το 1717 συναντάμε τον Άγγελο, από την Νάουσα, ο οποίος δίδαξε μέχρι την αρχή της Επανάστασης το 1821. Το 1830 ιδρύθηκε αλληλοδιδακτική σχολή, η οποία αργότερα προήχθη σε γυμνάσιο.

Βελβεντός
Ιδρύθηκε (σχολή) στο τέλος του 17ου αιώνα. Δίδαξε εκεί (1780-1790) ο Ιωνάς Σπαρμιώτης που κλήθηκε από την Θεσσαλονίκη. Μετά από αυτόν προσελήφθη ο Γεώργιος Λούιος (1790-1797) έπειτα ο Σπαρμιώτης (1797-1799) και μετέπειτα πάλι ο Λούιος (1799-1814) μετά την σχολαρχία στην Κοζάνη. Η σχολή που υποστηριζόταν από τον βαρώνο Π. Σακελλαρίου, μεταρρυθμίστηκε και διορίσθηκε σε αυτή ο Ν. Χατζητριανταφύλλου που δίδαξε μέχρι το 1821. Το 1828 μεταβλήθηκε σε αλληλοδιδακτική και προήχθη σε γυμνάσιο.

Βελεσά (Κιοπρουλού)
Η Σχολή υπήρχε κατά τον 17ο αιώνα, διατηρημένη από το σύστημα των πραγματευτών Ρωμαίων στα Βελεσά, έχοντας σφραγίδα ορειχάλκινη η οποία έφερε στο κέντρο τον ποταμό Αξιό με γέφυρα και γύρω σε δύο κύκλους την επιγραφή στα ιταλικά: «corpo Greco mercantile in Velissa». Εναπόκειται η σφραγίδα στο μουσείο της Ιστορικής και Εθνολογικής Εταιρείας. Την σχολή αναφέρει και ο Τούρκος γεωγράφος Χατζή Κάλφας το 1658. Σωζόταν μέχρι το 1912.

Βοδενά (Εδέσσης)
Ιδρύθηκε στα μέσα του 18ου αιώνα με δάσκαλο τον Αμφιλόχιο Παρασκευά 1765-1775, τον μετέπειτα Ναούσης και Κοζάνης σχολάρχη. Την σχολή υποστήριξαν εγκάρδια οι αδερφοί Δημήτριος και Ιωάννης Οικονόμου, έμποροι στην Τεργέστη, από τους οποίους ο πρώτος ίδρυσε και το «Οικονόμειο βραβείο» με 2.000 φράγκα. Η σχολή προήχθη σε γυμνάσιο.

Γιαννιτσά
Την σχολή μνημονεύει ο Χατζή Κάλφας το 1658 αλλά έχουμε γνώση για αυτήν από το 1810 και μετά, όταν διατέλεσε δάσκαλος σε αυτή ο ιερέας Κωνσταντίνος από την Μαγνησία και το 1822 ο Στέφανος Μπαρλαούτας.

Καψοχώρι
Εδώ συναντούμε σχολή το 1789 με δάσκαλο τον Παπαανανία προς τον οποίο στέλνει μήνυμα ο Αναστ. Καμπίτης από τους σύγχρονους δασκάλους.

Καστοριά
Συστάθηκε πριν το 1614. Διότι στις 6 Οκτωβρίου ο Γεώργιος Δημητρίου Κυρίτσης έδωσε σε αυτή 6000 δουκάτα και ο Χρύσανθος Νοταράς 1092. Αγνοούμε τα ονόματα των δασκάλων. Το 1669 δίδαξε ο Γεράσιμος Παλαδάς, ο μετέπειτα πατριάρχης Αλεξανδρείας (1688-1710). Τα πρώτα κληροδοτήματα διαδέχθηκαν το ένα μετά το άλλο, άλλα από Καστοριανούς που έμεναν στο εξωτερικό, αλλά μόλις το 1710 συναντούμε δάσκαλο τον πολύ Μεθόδιο Ανθρακίτη. Αυτόν διαδέχθηκε ο Αναστάσιος Βασιλόπουλος (1715-1726) έπειτα ο Σεβαστός Λεοντιάδης (1726-1727), μετέπειτα κάποιος άγνωστος (1728-1737) και από το 1738-1745 κάποιος Νικόλαος και έκτοτε ισόβια ο Σ. Λεοντιάδης (+1765). Από το 1766-1777 δίδασκε ο Θωμάς Μανδακάπης και μετά από αυτόν ο Θωμάς Οικονόμου. Κατά τον 18ο αιώνα ο Αργύριος Παπαρρίζου υπήρξε ισόβια σχολάρχης της. Το 1845 ανέλαβε ο Αθανάσιος Αργυριάδης και έκτοτε προήχθη σε γυμνάσιο το 1913.

Κοζάνη
Η σχολή ιδρύθηκε το 1666 και πρώτος της σχολάρχης διατέλεσε ο Γρηγόριος Κονταρής (1668-1669) και ο δάσκαλος Νικόλαος Ορφανός (1676-1678). Μετέπειτα ο Νεόφυτος (1678-1694) τον οποίο διαδέχθηκε ο Γεώργιος Παρακείμενος που ήρθε από την Γερμανία (1695-1707) και μετέπειτα ο ιερέας Σωτήριος (1707-1726) τον οποίο διαδέχθηκε ο Σεβαστός Λεοντιάδης (1726-1733). Μετέπειτα για δύο χρόνια έμεινε κλειστή. Από το 1735-1738 δίδαξε ο Χρηστάκης από την Λιβαδειά. Η σχολή διέκοψε την λειτουργία της μέχρι το 1745, όταν και κλήθηκε ο τέως Ιωαννίνων Ευγένιος Βούλγαρης ο οποίος, αφού συστάθηκε και ονομάστηκε «Στοά», με την συνδρομή εμπόρων από την Κοζάνη, δίδαξε μέχρι το 1750. Από το 1750-1754 δίδαξε ο Νικηφόρος τον οποίο διαδέχθηκε ο Ν. Βάρκοσης. Η Στοά διατηρήθηκε μέχρι το 1774. Το 1775 συστάθηκε νέα σχολή, όπου δίδαξαν ικανοί δάσκαλοι. Η σχολή διατήρησε τις εργασίες της για όλο τον 19ο αιώνα και το 1913 προήχθη σε γυμνάσιο.

Κορυτσά
Η πόλη χτίστηκε το 1700. Η σχολή υφίστατο από το 1723 και για αυτή συνέβαλλαν και οι γείτονες των γύρω χωριών. Δεν γνωρίζουμε τα ονόματα των δασκάλων. Φαίνεται ότι ήταν κοινή. Όσοι επιθυμούσαν ανώτερη εκπαίδευση φοιτούσαν μέχρι την καταστροφή της Μοσχόπολης από τους Αλβανούς, (1768-1769) στο ελληνομουσείο της. Μόλις το 1817 συναντούμε ως δάσκαλο τον αρχιμανδρίτη Ιωσήφ, ο οποίος δίδαξε μέχρι την έκρηξη της επανάστασης το 1821 και η σχολή καταστράφηκε. Η κατάσταση αποκαταστάθηκε το 1829, όταν έγινε αλληλοδιδακτική, την οποία υποστήριξαν και οι Κορυτσαίοι της Αιγύπτου. Το 1845 δάσκαλοι ήταν ο Εμμανουήλ Μπατσάς, ο Ν.Α. Σάββας, οι Α. και Ν. Παπακωνσταντίνου και στο Παρθεναγωγείο διευθύντρια ήταν η Αικατερίνη Β. Κουντουριώτη. Με το καιρό η σχολή προήχθη σε γυμνάσιο. (1856-1857)

Μοσχόπολη
Συνέστη στο τέλος του 17ου αιώνα και με τον καιρό έγινε γενικό παιδαγωγείο της Δ. Μακεδονίας με τυπογραφείο, όπου τυπώθηκαν πολλά βιβλία του Ευλόγιου Κουρίλα. Το 1700 δίδασκε ο Ηπειρώτης Χρύσανθος μέχρι το 1713, τον οποίο διαδέχτηκε ο Νικόλαος Στυγνής και αυτόν ο Ιωάννης Χαλκεύς (1734) πρώην δάσκαλος της Βενετίας (+1786). Συνεχώς βελτιωνόταν. Μετονομάστηκε σε Νέα Ακαδημία και δίδαξε σε αυτή ο εκ Καστοριάς Σεβαστός Λεοντιάδης με τον ντόπιο υποδιδάσκαλο Γρηγόριο Αργυροκαστρίτη, ο οποίος διετέλεσε και τυπογράφος. Από το 1760-1791 δίδαξαν, ο Κωνσταντίνος μαθητής του Αθωνιάδος και ο Θεόδωρος Αν. Καβαλιώτης, αλλά μετά από αυτούς, επειδή η πόλη καταστράφηκε από τους Αλβανούς, η σχολή επαναλειτούργησε μόλις το 1802 και σε αυτή δίδαξε ο ντόπιος Δανιήλ. Ο πληθυσμός της μαζί με τους φυγάδες του Μοσχοχωρίου ανήλθαν στις 6.000, ελαττώθηκε όμως από τους Αλβανούς σε 2.000.

Βιτώλια (Μοναστήρι)
Η σχολή ιδρύθηκε στις αρχές του 19ου αιώνα αλλά μέχρι το 1845 αγνοούμε τα ονόματα των δασκάλων, όταν συναντούμε σχολάρχη τον Ναούμ Δ. Νιάκα και τον Μαργαρίτη Δήμητσα, τον Σπάσην Παπαναούμ, Γεώργιο Παπακοσμά, Αναστάσιο Νικολάου, Χρήστο Στέλλα και δημοδιδάσκαλο τον Γεώργιο Παπαγιαννάκη. Με το καιρό προήχθη σε γυμνάσιο και τώρα υπάγεται στους Σέρβους.

Οσίου Ναούμ
Η μονή βρίσκεται στα Νοτιοανατολικά της λίμνης Λιχνιδού, είναι παλαιά και είχε σχολή την οποία ίδρυσε ο όσιος Ναούμ, διδάσκων στην περιοχή της Διαβίας και Δαβολέως. Διατηρήθηκε στην Τουρκοκρατία και δάσκαλος διατέλεσε ο Κοζανίτης Γεώργιος Γιαννάκης. Στις αρχές του 19ου αιώνα μέχρι το 1821. Υπήχθη από τους Σέρβους.

Αγρίδα
Η σχολή δημιουργήθηκε πριν το 1754. Ως δάσκαλο της, γνωρίζουμε τον Δημήτριο (1817-1821). Κατέχεται από τους Σέρβους.

Λινοτόπι (Λινοτοπόλεως)
Δημιουργήθηκε στο πρώτο τέταρτο του 18ου αιώνα και δάσκαλο της μέχρι το 1824 γνωρίζουμε τον Ιωσήφ. Ονόματα άλλων δασκάλων, μέχρι την καταστροφή της πόλης από τους Αλβανούς το 1769, δεν γνωρίζουμε.

Γραμματοστάσεως
Η σχολή ιδρύθηκε στις αρχές του 18ου αιώνα, ως η «της Βλάτσης και του Κωσταντζίκου», αλλά δεν γνωρίζουμε ονόματα δασκάλων.

Σελίτσης (Ανασελίτζης ή Λαψίστης)
Αυτή δημιουργήθηκε στα μέσα του 18ου αιώνα. Δάσκαλοί της διατέλεσαν ο Μιχαήλ Παπαγεωργίου το 1755 και ο Γεώργιος Κλειδής από τους μαθητές του Στεφάνου

Σταμκίδη.
Διατηρήθηκε κατά τον 19ο αιώνα και το 1845 αλληλοδιδάσκαλος ήταν ο Α. Βήκας, δημοδιδάσκαλος ο Δ. Βενιαμίν. Σώζεται μέχρι και σήμερα.

Ντάρδας (Αλβανιτοχώρι)
Και αυτή ιδρύθηκε κατά αυτό το χρόνο και δάσκαλός της ισόβια ήταν ο κληθείς από Κοζάνη Γ. Σπανόπουλος από το 1768 και μετά. Η σχολή υφίστατο και το 1810, αφού ανασυστάθηκε από τον πλούσιο Γλωτσένη, του οποίου οι γιοι Ιωάννης και Αθανάσιος διατέλεσαν δάσκαλοι μέχρι το 1864. Τώρα υπάγεται στην Αλβανία.

Γρεβενά
Συστάθηκε το 1815 στη μονή Σπηλαίου με βιβλιοθήκη. Δάσκαλος υπήρξε ο Ιωάννης Πανταζής από τα Ζαγοροχώρια, ο οποίος δίδαξε μέχρι το 1821, μετά τον ντόπιο Χρήστου. Το 1845 δάσκαλος έγινε ο Χρήστος Ηγουμενίδης. Με τα χρόνια προήχθη σε γυμνάσιο.

Ελασσόνα
Ιδρύθηκε στο τέλος του 18ου αιώνα και σε αυτή δίδαξε ο μετέπειτα Ελασσόνος Ιωαννίκιος.

Σιάτιστα
Την σχολή συναντούμε στις αρχές του 18ου αιώνα, το 1715. Γνωστοί δάσκαλοι είναι κατά σειρά ο Μεδόθιος ο Ανθρακίτης, ο Παΐσιος, ο Μιχαήλ Παπαγεωργίου (1752-55), ο Νικόλαος μετέπειτα Νικόλαος Βάρκοσης (1756-1760) ο Παΐσιος Δήμαρος (1761-1767), ο Καλλίνικος Βάρκοσης (1768-1760), ο Τιμόθεος (1777-1793). Όσα έγιναν μέχρι το 1816 δεν τα γνωρίζουμε. Την σχολή υποστήριξε η Βασιλική Νικολάου, για να συνεχίσει το έργο της και κατά το 1820-1821 συναντούμε δάσκαλο τον Αργύριο Παπαρρίζου, αλλά ως την επανάσταση σταμάτησε να λειτουργεί και άρχισε ξανά το 1830 ως αλληλοδιδακτική. Με τα χρόνια προήχθη σε γυμνάσιο.

Καταφύγιο
Ιδρύθηκε στις αρχές του 19ου αιώνα. Πρώτος δάσκαλος 1820-1821 ήταν ο Δημήτριος Μπίρδας, ο οποίος, όταν η σχολή καταστράφηκε από τους Τούρκους, κατέφυγε στην Ζέμινα της Ουγγαρίας ως δάσκαλος της εκεί κοινότητας (1822-1824).

Σέρβια
Η σχολή ιδρύθηκε κατά τον 17ο αιώνα αλλά αγνοούμε τα σχετικά με αυτή. Παρήγαγε ικανούς λόγιους όπως τον Γεώργιο (Γρηγόριο) Κονταρή τον Κοζανίτη (1668-1676) και μετέπειτα στη Θεσσαλονίκη (1682) διδάξαντα και αργότερα μητροπολίτη Αθηνών, τον Νεόφυτο, συγγραφέα και τον δάσκαλο Στέφανο Σταμκίδη.

Σκοπείων (Ουσκούπ)
Την σχολή συναντούμε τον 17ο αιώνα και μνημονεύεται από τον Χατζή Κάλφα (+1658)

Μελενίκου
Δημιουργήθηκε στο τέλος του 18ου αιώνα και δάσκαλος διατέλεσε ο Αδάμος Τσαπέκος (1804-1820). Αυτόν διαδέχθηκε ο Χριστόφορος Φιλητάς, ο διδάξας από το 1817-1819 στην Τεργέστη. Από το 1822-1830 δίδαξε ο Τσαπέκος. Η σχολή καθ’ όλο τον 18ο αιώνα λειτουργούσε υπό του «συστήματος η διαταγών κατά κοινή ψήφον πάσης της συνελεύσεως της πόλεως» (Βιέννη 1813). Είχε και τυπογραφείο. Τώρα κατέχεται από τους Βούλγαρους.

Σέρρες
Η σχολή συστάθηκε το 1622. Γνωστός δάσκαλος (1696-1702) είναι Αναστάσιος Παπαβασιλόπουλος από τα Ιωάννινα, μετά από τον οποίο γνωρίζουμε τον Σπυρίδωνα Ιωάννου (1719-1730), και συνδιδάσκοντα τον Αναστάσιο Παπαϊωάννου μέχρι το 1742, μετέπειτα δε τον Νικόλαο (1742-1749). Η σχολή λειτουργούσε μέχρι το 1779, αγνοούμε όμως τους διδάσκοντες. Από το 1780-1785 ήταν κλειστή, το 1785 διορίσθηκε ο Θεόδωρος, ίσως μέχρι το 1815, όταν και διορίστηκε ο αρχιμανδρίτης Ιγνάτιος Σκαλιώρας ο εκ Ραψάνης, πρώην εφημέριος της κοινότητος της Λειψίας και μετέπειτα Τεργέστης (+1842). Το 1817 προσελήφθη ο Κωνσταντίνος Μηνιάτης Κωττιαίος, διδάσκων υπό του σχολάρχη Μηνά Μηνωίδη, τον γνωστό στην Γαλλία ελληνιστή. Κατά την επανάσταση 1821-1822 προσελήφθη ο Αδάμος Τσαπέκος. Από το 1823-1830 δίδαξε ο Αργύριος Παπαρρίζου από τα Σιάτσιστα με τον ντόπιο Μιχαήλ Εμμ. Παπά. Μετά από αυτόν ο Ευάγγελος Μέξης (ή Μεξικός), έπειτα ο Τσαπέκος (1835-1839) και μετέπειτα ο Εμμ. Φωτιάδης από το 1839-1849. Η σχολή με το καιρό προήχθη σε γυμνάσιο με οικοτροφείο και διδασκαλείο εθνικού, από όπου προήρθαν οι περισσότεροι απόστολοι της ελληνικής ιδέας από την Μακεδονία.

Αλιστράτης
Ο μητροπολίτης Δράμας Νικόδημος, ίδρυσε την κεντρική ελληνική σχολή, στην οποία φοίτησαν τα παιδιά της επαρχίας της Ζίχνης, έγινε εστία του Ελληνισμού κατά την Τουρκοκρατία, επαρχία εκείνη της Μακεδονίας από τα χρόνια πριν την Επανάσταση μέχρι και σήμερα.

Σχολεία της Ηπείρου

Ιωάννινα
Στα Γιάννενα άκμασαν από τον 13ο αιώνα μέχρι τις μέρες της τουρκοκρατίας επτά σχολές: Α) Μονή Σπανού (Φιλανθρωπηνών), αυτή ιδρύθηκε στο νησί της λίμνης των Ιωαννίνων από τον Ιωάννη Μιχαήλ Φιλανθρωπινό, επί του πατριάρχη Αθανασίου Α’ το 1292. Οι κατά καιρούς ηγούμενοι δίδασκαν τα ιερά γράμματα μέχρι το 1610. Το 1611-1615 δάσκαλος διατέλεσε ο Μάξιμος Πελοποννήσιος. Όμως τους κατοπινούς δασκάλους τους αγνοούμε.

Το 1642 ιδρύθηκε και άλλη σχολή στο νησί από τον Αθανάσιο Πατούλα, της οποίας σχολάρχης έγινε ο Ιωάννης Φιλανθρωπινός. Υπήρξε δε και άλλη σχολή στο νησί του Στρατηγόπουλου (Ντίλιο) και όχι στο Φρούριο όπως γράφτηκε, στην οποία δίδασκε ο μοναχός Μακάριος και ο Μανασσής Πλέσσας, ο Επιφάνιος ηγούμενος, ο Νικόλαος Γλυκύς, ο Νικόλαος Κεραμεύς, ο Νικηφόρος Πριγγυλεύς, ο Νήφων Μεταξάς, ο Ιωάσαφ και άλλοι από το 1206-1639. Η σχολή Σπανού αφού παράκμασε έκλεισε το 1756. Παρήγαγε πολλούς λόγιους.

Β) Επιφανίου Ηγουμένου (1648-1758). Αυτή καλείται Μικρά σε σχέση με την Τρίτη, του Γκούμα, που αποκαλείται Μεγάλη. Δάσκαλος της έγινε ο Σπυρίδων Τριανταφύλλου Κερκυραίος, που δίδαξε μέχρι το 1670. Μετά από αυτόν δίδαξε ο Λεονταράκης Γλυκύς (1671-1686) και μετά από αυτόν ο Μιχαήλ Μήτρου (1686-1692), τον οποίο διαδέχθηκε ο Παρθένιος Κατσούλης (1692-1696). Τους μετέπειτα τους αγνοούμε. Το 1709-1712 δίδαξε ο Αθηναίος Θεοφάνης Καββαλάρης, το 1719-1733 ο Μπαλάνος Ρίζου Βασιλόπουλος και το 1753-1754 ο εκ Μετσόβου Τρύφωνας.

Γ) Γκούμα (Μεγάλη η Πρώτη). Ιδρύθηκε με χρήματα των Μάκη και Λεονταράκη Γκούμα, έμποροι που εργάζονταν στην Βενετία το 1674. Δάσκαλοι διατέλεσαν ο Βησσαρίων Μακρής (1676-1683), ο Γεώργιος Σουνδουρής (1683-1715), ο Μεθόδιος Ανθρακίτης (1715-1720, ο Κωνσταντίνος Μπανάλος Βασιλόπουλος (1720-1760), μετά από αυτόν ο Ευστάθιος Σουγδουρής, διδάσκοντας φυσική και λογική και ο Νικόλαος Ζερζούλης. Λόγω της διδασκαλίας του Μπαλάνου, η σχολή μετονομάστηκε σε «Μπαλαναία». Το 1765 προσελήφθη δάσκαλος ο υιός του Κοσμάς, διδάξας μέχρι το 1799, μετά από αυτόν ο Κωνσταντίνος Μπαλανίδης (1799-1818), τον οποίο διαδέχτηκε ο τελευταίος δάσκαλος Γρηγόριος Κωνσταντάς ο εκ Μηλεών.

Δ) Μαρουτσαία. Ιδρύθηκε από τον Σίμωνα και Λάμπρο Μαρούτση και σχολάρχης υπήρξε ο πολύς Ευγένιος Βούλγαρις (1742-1746 και 1750-1753). Μετά από αυτόν δίδαξε ο Αναστάσιος Μοσπινιώτης (1746-1750), τον οποίο αντικατέστησε ο Ευγένιος μαζί με τον συνδιδάσκαλο Τρύφωνα μέχρι του 1786. Η σχολή λόγω της απώλειας της περιουσίας της το 1797 κατατεθειμένης στην Βενετία παράκμασε και ως συνέχεια αυτής κατά κάποιο τρόπο εμφανίζεται η Πέμπτη

Ε) Καπλάνειος. Αποκαλείται έτσι λόγω του ιδρυτή της Ζώη Καπλάνη, της οποίας σχολάρχης διορίστηκε ο αντίζηλος του Βουλγάρεως, Αθανάσιος Ψαλίδας. Κατά την καταστροφή των Ιωαννίνων από τον Χουρσίτ έκλεισε και η Καπλάνειος και εμφανίζεται μετά την αποκατάσταση των πραγμάτων το 1828.

Στ) Ζωσιμαία από τον Γεώργιο Κρανά, έχοντας ως βοηθούς τον Γρηγοράσκο και Χαρισιάδη (1828-1835), τον οποίο διαδέχτηκε ο Αναστάσιος Σακελλαρίου, και έκτοτε η σχολή προήχθη σε γυμνάσιο. Μετά από αυτόν σχολάρχης υπήρξε ο Σπυρίδων Μανάρης (1865-1867), τον οποίο διαδέχτηκε ο Παναγιώτης Αραβαντινός (1868-1870). Μετά από αυτόν προσελήφθη ο Μιλτιάδης Πανταζής (1870-1890) τον οποίο διαδέχθηκε ο Γεώργιος Σωτηριάδης μέχρι το 1870 ο οποίος διατέλεσε γυμνασιάρχης, μετά από τον οποίο υπήρξε ο Γεώργιος Καλούδης, ενώ το 1913 ο Ήπειρος απελευθερώθηκε και δημιουργήθηκε και δεύτερο γυμνάσιο, στο οποίο γυμνασιάρχησε ο Γ. Στεργίου και τώρα ο Χρήστος Σούλης.

Άρτα

Δημιουργήθηκε κατά τον 16ο αιώνα, αλλά αγνοούμε τους διδάσκοντες και τους λόγους της παρακμής, της άλλοτε πλούσιας πόλης, έως όταν το 1669 ο φιλόμουσος Μανωλάκης ο Καστοριανός, με προτροπή του πατριάρχη Ιερουσαλήμ Νεκτάριου ανασύνταξε αυτή στη πόλη, όπως και άλλες σχολές. Πρώτος δάσκαλος (1670-1690) προσελήφθη ο Σωφρόνιος Λειχούδης, ο οποίος εξαιτίας του λοιμού, έφυγε, και τον διαδέχθηκε ο Γεράσιμος Παλλαδάς μέχρι το 1695. Μετά από αυτόν προσελήφθη ο Μακάριος Καββαδάς το 1696 και ο μοναχός Γρηγόριος Ζηταίος (1696-1711). Το 1729 συναντούμε τον διδάσκοντα Αθανάσιο Νικολόπουλο, τον οποίο διαδέχθηκε κατά το 1676 ο εκ Βιθυκουκίου Ευστράτιος, αλλά επί της θητείας του, η σχολή έκλεισε λόγω της επανάστασης του Ορλώφ (1769-1774). Το 1796 δίδασκε ο Ανανίας Μακάς, μετά από αυτόν ο Ιθακήσιος Βασίλειος Κανέλλος. Στις αρχές του 19ου αιώνα προσελήφθη ο Δημήτριος Οικονομόπουλος Βενδραμής, ο οποίος δίδαξε μέχρι το 1821, όταν και έκλεισε επειδή καταστράφηκε. Το 1826 αφού εγκαταστάθηκε στο μετόχι Αγίων Αναργύρων, προσέλαβε δάσκαλο, τον μαθητή της Παλαμαίας στην σχολή του Μεσολογγίου, Κωνσταντίνο Καραπάνο, ο οποίος δίδαξε μέχρι το 1838. Τον διαδέχθηκε ο Βενέδικτος Λαμαρήσιος (1838-1840) και αυτόν ο Χριστόδουλος Ζαβαλέξης το 1841, αυτόν ο Αθ. Δημποτές, 1842, κατόπιν ο Κωνσταντίνος Κούρτης 1843 και το 1844 ο Κωνσταντίνος Βουλόδημας, από όταν και μέχρι το 1851 η σχολή εγκαταστάθηκε στον Άγιο Μηνά. Το 1881 προήχθη σε γυμνάσιο.

Πρέβεζα
Ιδρύθηκε από τον Κοσμά τον Αιτωλό το 1779. Δάσκαλοι διατέλεσαν ο Διονύσιος Ακαρνάν και ο Ιωάννης Βλαχογιάννης (1779-1798). Μετά από αυτούς ο Κωνσταντίνος Αθ. Μάνος μέχρι το 1819. Το 1810 διερχόμενος από την πόλη ο λόρδος Βύρωνας δώρισε στην σχολή 60 τάλαρα. Το 1819 με την μεταρρύθμιση της σχολής δίδαξε ο Αναστάσιος Σακελλάριος μέχρι το 1821, όταν έκλεισε. Το 1833 διορίσθηκε ο Αθανασίου, μετά από αυτόν ο εκ Σουδενών Γ. Λαζόπουλος, όπου οικοδομήθηκε η Θεοφάνειος Σχολή από τον εκ Ρωσίας έμπορο Θεοφάνους. Το 1851 δημιουργήθηκε παρθεναγωγείο. Η σχολή τώρα προήχθη σε γυμνάσιο.

Πάργα
Η σχολή αυτή συστάθηκε το 1765 και δίδαξαν σε αυτή, μέχρι το 1805 ο ντόπιος μοναχός Φιλόθεος, ο Αγάπιος Λεονάρδος, ο Σιβεστρός, ο Τιμόθεος Βασιλάς και ο Ανδρέας Ιδρωμένος. Μετά από αυτούς ο Χριστόφορος Περραιβός. Ιδιωτικά δίδασκε και ο δάσκαλος Αναστάσιος Μονασπινιώτης πριν το 1750. Η σχολή διατηρήθηκε μέχρι της πωλήσεως της Πάργας στον Αλή Πασά το 1812 υπό των κατεχόντων Άγγλων, όταν ο Πάργιοι μετανάστευσαν στα νησιά του Ιονίου. Παλινοστούντες μετά το 1828 ανασύντασσαν την σχολή, η οποία με τα χρόνια προήχθη σε ημι-γυμνάσιο.

Παραμυθία
Αυτή συστάθηκε μετά το μέσα του 17ο αιώνα. Πριν το 1681 δάσκαλος διατέλεσε ο Παΐσιος Τσίπουρας, μοναχός λογιότατος. Μετά από αυτόν προσελήφθη ο Κρης Γεράσιμος Παλλαδάς, ο μετέπειτα πατριάρχης Αλεξανδρείας. Εξαιτίας της κατάληψης της χώρας από τους Αλβανούς, η σχολή έκλεισε μέχρι τα μέσα του 18ου αιώνα. Η ακμαία ως τότε πολίχνη μόλις που διατηρούσε κοινό σχολείο, το οποίο διατηρήθηκε με την προστασία του Διονυσίου Παραμυθίας και του πλούσιου Ιωάννου Παραμυθιώτου (+1862).

Μέτσοβο
Οι Μετσοβίτες ίδρυσαν σχολή στις αρχές του 18ου αιώνα. Το 1708 δίδασκε ο Νικόλαος Στύγνης μέχρι το 1724. Το 1750-1759 συναντούμε δάσκαλο τον Νικόλαο Ζερζούλη, πρώην δάσκαλο Τρικάλων (1740-1750). Το 1782 προσελήφθη ο Δημήτριος Βαρκάδα,ς ανιψιός του Τρύφωνος του Μετσοβίτου, ο οποίος δίδαξε μέχρι το 1812. Αυτόν διαδέχτηκε ο Αναστασάκης μέχρι το 1816, μετά από αυτόν ο Άδαμος Τσαπέκος μέχρι το 1819. Κατά την επανάσταση έκλεισε και από το 1832-1835 δίδασκε ο Γρηγόριος Μπαλανίδης, τον οποίο διαδέχθηκε ο Σάπφειρος Χριστοδούλου και αυτόν ο Νικόλαος Αναγνωστόπουλος 1836-1837. Μετά από αυτά ολοένα ευδοκιμούσα προήχθη σε ημι-γυμνάσιο.

Συρράκο
Συστάθηκε από πλούσιους κατοίκους συγχρόνως με την σχολή των Καλαρρυτών στο τέλος του 18ου αιώνα. Η σχολή άκμασε, όπως αναφέρουν περιηγητές και διατηρήθηκε όπως και αυτή των Καλαρρυτών μέχρι το 1826, εκτός από το διάστημα της Επανάστασης, στην οποία έλαβαν μέρος οι δύο παράχθιες βιομηχανικές κωμοπόλεις.

Ζαγόρι
Σε αυτή την ορεινή χώρα άκμασαν 46 χωριά, τα οποία είχαν σχεδόν όλα σχολεία, από τα οποία διακρίθηκαν τα:

Α) Μονοδενδρίου ιδρυθέν το 1750. Πρώτος δίδαξε ο Χριστόδουλος Κόνιαρης. Από το 1806-1806 δίδαξε ο Διονύσιος Παπαρούσης, τον οποίο διαδέχθηκε ο Γεώργιος Μπαρμπαρούσης (1806-1813), και αυτόν ο Νεόφυτος Δόττος (1814-1818), κατόπιν ο Νικόλαος Μπόκογλους (1818-1821), μετά από αυτόν ο Αντώνιος (1821-1824) και από το 1825-1830 ο μετέπειτα Ιωαννίνων και Σμύρνης γυμνασιάρχης Αναστάσιος Σακελλάριος, μετά από τον οποίο ίσως ο Μιχαήλ Παπαζώης. Μετά από αυτόν ο Μ. Τουρτούρης (1832-1863). Επειδή είχε πολλούς δωρητές διατηρείται μέχρι σήμερα.

Β) Διολάνων. Δημιουργήθηκε στις αρχές του 19ου αιώνα αλλά αγνοούνται οι δάσκαλοι μέχρι και το 1821. Το 1830 ανασυντάχθηκε η σχολή και διδασκόντουσαν ιταλικά, το δε 1833 συναντούμε δάσκαλο τον Θεοχάρη ο οποίος έμεινε ισόβια. Η σχολή προήχθη σε γυμνάσιο.

Γ) Σκαμνελίου. Ιδρύθηκε το 1802 με κληροδότημα του Δ.Κ. Σαΐτζη. Έκλεισε κατά την επανάσταση του 1821 και ανασυστάθηκε το 1830 με εισοδήματα της μονής Κατσικά. Σώζεται μέχρι και σήμερα. Επίσης άκμασαν τα σχολεία σε Αρτσίστη, Νεγάδες, Κοκούλι, Καπέσοβο, Φραγκιάδες, Άνω και Κάτω Σουδένα κτλ.

Δέλβινο
Κατά τον κώδικα αυτή συστάθηκε το 1682 και δάσκαλος προσελήφθη ο Βασίλειος (1682-1694), μετά τον οποίο ο Ζαχαρίας και μετά από αυτόν ο Μάξιμος 1735, μετά από αυτόν ο Χ. Συρματίδης. Το 1739-1760 δίδαξε ο Πασχάλης και το 1760-1868 ο Παΐσιος Χατζηγεωργίου, τον οποίο διαδέχθηκε ο Άνθιμος (1769-1789) και από το 1790-1794 ο Μάξιμος, μετά από τον οποίο (1795-1802) και πάλι ο Συρματίδης, όταν η σχολή ελλείψει κληροδοτημάτων κατασχεθέντων το 1797 από το Μ. Ναπολέοντα ερημώθηκε και κατέληξε απλή κοινή. Προσαρτήθηκε στην Αλβανία.

Δελβινάκι
Είχε σχολή ήδη από το 1801 με δάσκαλο τον ιερομόναχο Κωνσταντίνο, ο οποίος δίδαξε μέχρι το 1822. Κατά την επανάσταση έκλεισε αλλά από το 1830-1935 δίδαξε σε αυτή ο Γεώργιος Γαζής ο συγγραφέας του «Τρόπαιο του Δελβινακίου» (Αίγινα 1835).

Δρόβιανη
Ιδρύθηκε το 1770 με σύσταση του Κοσμά στην άνω και κάτω συνοικία. Δάσκαλους γνωρίζουμε τον Ιερεμία στην άνω και τον Παπαζήση στην κάτω, που δίδαξε μέχρι την Ελληνική Επανάσταση, όταν έκλεισαν αφού επανέλαβαν την διδασκαλία μετά το 1830 με δασκάλους τον Κ. Πάνου, Χρυσάνθου και Χαρίτωνος και του Βασιλείου Μολοσσού (Ζώτου).

Άνω και Κάτω Βαΐτζη
Ιδρύθηκαν σχολεία κατά τις αρχές του 19ου αιώνα για τις οποίες έγραψε ο Β. Μυστακίδης.

Κόνιτσα
Η σχολή συστάθηκε στα τέλη του 18ου αιώνα με δάσκαλο τον εκ Άρτης Γεώργιο Μόστρα, μέχρι την έκρηξη της ελληνικής επανάστασης όταν και έκλεισε. Ανιδρύθηκε το 1828 και σε αυτή δίδαξε ο Κοσμάς Θεσπρωτός μέχρι το 1832. Η σχολή διατηρείται μέχρι και σήμερα.

Αργυρόκαστρο
Ιδρύθηκε το 1733 και μεταρρυθμίστηκε το 1756. Δασκάλους γνωρίζουμε τον Κωνσταντίνο (1760-1764), τον Ελευθέριο Χατζηδημητρίου, τον οποίο διαδέχθηκε ο Κωνσταντίνος. Το 1815 δίδαξε ο εκ Βιθυκουκίου Ευστράτιος μέχρι την καταστροφή του Αλή πασά το 1822. Το 1830 προσελήφθη ο εκ Γραμμένου Ζαφείριος. Η σχολή διατηρείται τώρα από τους Αλβανούς.

Ελμπασάν
Η σχολή συστάθηκε από το τέλος του 18ου αιώνα από τους διδασκάλους της Μοσχόπολης. Δάσκαλους γνωρίζουμε τον Θεόδωρο Χατζηφιλίππου και άλλους. Υπάγεται στην Αλβανία.

Οστανίτσα
Υφίσταται από το 1733.

Χειμάρρα
Ιδρύθηκε από την καθολική προπαγάνδα στο τέλος του 17ου αιώνα στις Δρυμάδες, αλλά απέτυχε λόγω των μεγάλων αντιδράσεων των ορθοδόξων, μέχρι που εκείνοι συνέστησαν ελληνική σχολή με δωρεά 18.000 ρούβλια του πλούσιου Χιμαριώτου στην Ρωσία εμπόρου.

Πογδόργιανη
Η σχολή δημιουργήθηκε στα μέσα του 18ου αιώνα, με δάσκαλο τον ιερέα Παπαχρήστο Φιλίτη, του οποίου ο υιός Δροσίθεος, που χειροτονήθηκε μητροπολίτης Ουγγροβλαχίας, απέστειλε βοηθήματα (+1825).

Τσαμαντάς
Ιδρύθηκε το 1796 από τον ασκητή Κυπριανό. Δάσκαλοι υπήρξαν ο Παπαδημήτρης και ο Παπαγεώργης.

Βεράτι (Βελλέγραδα)
Την σχολή τοποθετούν κάποιοι στα βυζαντινά χρόνια. Κατά τον Τ.Ε. Ευαγγελίδη η σχολή ιδρύεται κατά το τέλος του 18ου αιώνα. Ως δάσκαλος αναφέρεται ο Σάπφειρος Χριστοδούλου.

Από τα χιλιάδες σχολεία αναφέρω μόνο τα 132, αλλά και αυτά, μεταξύ άλλων, μαρτυρούν με ευγλωττία την θαυμαστή ζωτικότητα και την κάθε είδους προκοπή, του επί μακρά περιόδου Τουρκοκρατούμενου, παρόλα αυτά, ακμάζοντος Ελληνισμού της διασποράς.

Υπάτη. Χειρόγραφες ιστορικές πηγές των αρχών του 18ου αιώνα αναφέρουν τον Ζαχαρία Αινιάν ως «σχολαρχούντα» στην Υπάτη. Πιθανολογείται ότι ίδρυσε σχολείο στο Μαυρίλο και ίσως την Σχολή της Υπάτης.

Βιβλιογραφία

Ματθαίος Καρανίκας. Σχεδίασμα

Αναστάσιος Ν Γουδάς Βίοι παράλληλοι

Τρύφων Ευαγγελίδης. Η παιδεία επί Τουρκοκρατίας, Ελληνικά σχολεία από της αλώσεως μέχρι Καποδιστρίου

Γεώργιος Καλλιώρας

Ερευνητής-Συγραφέας.